В романе фигурируют десятки реально существовавших персонажей от Кундухова до Лорис-Меликова и от Байсангура Беноевского до Маркса. Автор описывает реальные политические и исторические события того периода и их преломление в судьбах простого народа.Победа над Шамилём не привела к стабилизации ситуации в Чечне, поскольку царская власть использует эту победу для притеснения коренного населения. Кундухов предлагает обманом переселить чеченцев в Турцию, чтобы облегчить управление захваченной территорией. Часть населения поддаётся на уговоры: они не видят никаких перспектив на родине, у них отчаянное положение и они поверили рассказам о процветании, которое их ждёт в Турции среди единоверцев. На деле оказывается, что они потеряли то немногое, что имели дома, и ничего не приобрели на чужбине.
КIантана Мохьмадна – бовхачу безамца, йоккхачу дегайовхонца.
Автор
Шен даймахке болу безам адамалле безамца цхьаьна хила беза.
В. Г. Белинский
Кавказехь вайн урхалла данне а цхьаьна дагIацара меттигерчу хьашташций, йукъаметтигашций… Шемалал тIаьхьа и санна деятель кхин ца гIаттийта йа, гIеттича, цуьнан кхиам ца хилийта, цхьаъ оьшу: оцу ламанан къаьмнашна и тайпа деятельш хьашт ца хилийта, адамаллин, нийсонан урхалла хIоттор.
Н. А. Добролюбов
Тахана Iуьйранна дуьйна къаьсттина синтем байна хьийзара инарла-лейтенант Лорис-Меликов. Хаза Iаьржа мекхаш долу цуьнан болатан басахь йуьхь хаддаза кхоьлина йара. Цкъа, воьдий, йоккхачу стоьла улле а хуий, цIена кехат хьалха а узий, сихачу хотIаца цхьаъ йаздан волалора иза, тIаккха, гIоттий, диллинчу коре а воьдий, сийначу мархашла а хьаьрчина геннахь гучу дозадоцуш дехачу сирачу лаьмнийн баххьашна тIе а вогIалой, хIуттий лаьттара. Йуха, цIеххьана ойланех самаваьлча санна, цIенкъа баржийначу гIажарийн кIедачу куза тIехула, тата доцуш, цхьана эшшара гIулчаш йохуш, чухула дIасаволалора.
ХIокху «кавказски гIуллакхан» ойла алсам мел йо, коьртехь цхьа чолхе уьйриг хIуттура цуьнан. Дукхахчийн хабаре ладоьгIча, кхузара тIом чекхбаьлла, сагатдан а, ойла йан а бахьанаш дац олий, хетало. Амма кхузара хьал данне а тера дац генарчу Петербургера схьахьоьжучарна гуш долчух. Царна-м кхузахь машар а, тийналла а хила лаьара, амма иза а, важа а хила аьттехьа а дац. Кхузара хьал шен бIаьргашна гуш волчу Лорис-Меликовна дика ма хаьа и дерриг а. Пачхьалкхана коьртехь болчу оцу вельможашна ца лаьара кху махкахь хIиттина чолхе, кхераме хьелаш ган, уьш, нисдина, цхьана aгIop даха. Оцу нехан аьртачу хьекъало, бIаьрзалло, мехкан йистошка уьш биэндоцуш хьийсаро тIеттIа карзахвохура инарла.
– Сонта кортош! – цергашна йуккъехь Iовдуш, ши дош кхоьссира цо.
Хала дара, иза хьанна оьгIазъоьху хаа: йа кхузахь машар хила ца буьтучу къармазечу ламанхошна, йа шен коча xIapa бала уллучу лакхарчарна. Схьахетарехь, гIорасиз висинчу ша-шена барт беттара цо. ХIара тIегIерта буьрса кхерам, иза сацо боцу ницкъ. Цуьнан кхерар бух боцуш ма дац. Кхузахь цIеххьана хIоьттинчу тийналлех вогу иза…
Шо а ца кхаьчна иза Теркан областан коьрте хIоттийчхьана. ХIара Нохчийчоь къарйина сацийначул тIаьхьа дIадаьллачу деа шарахь хIара кхозлагIа хьаькам ву областан. ХIун дина цул хьалха кхузахь хиллачара? ХIумма а. Йа ницкъ а бацара хIумма а дан. ХIинца йерриг дегайовхо цунна, Лорис-Меликовна, тIейиллина. Цуьнан хьекъалх, зиэделлачух тешна, ваийтина иза государа кхуза. Нохчийчохь машар, низам хIотто. Шо кхочуш доллу цо оцу гIуллакх тIехь корта охку, амма новкъадаьлла хIумма а дац. Цул хьалха хиллачу графан Евдокимовн а, эла Святополк-Мирскийн а санна, динарг хIумма а доцуш, кхузара дIаваха дезахь?
Цхьанаэшшара гIулчаш йохуш, кабинет чухула волавелла лела Михаил Тариэлович. БархI гIулч дIай, йухий. Букъа тIехьа диллинчу шина куьйго чIогIа пIелгаш Iуьйду вовшийн. Ша кхуза схьахьажош тIаьххьара а хиллачу цхьаьнакхетарехь императоран вашас, воккхачу эло, дина тIедахкарш, косташ хIинца а лерехь дека.
– Оха жоьжахатин цIерга вохуьйту хьо, Михаил Тариэлович, – бохура Михаил Николаевича шалхо йоцуш, даггара. Амма оцу кIедачу озаца хIокхунна хезара цуьнан императоран сийлаллин болатан амал. – ХIаъа ткъа, жоьжахати. Кхин цIе йац Нохчийчоьнан. Цигарчу къомо кхечарел йеха а, буьрса а дуьхьало йина вайна. Кхин а йеххачу хенахь вайн догъэтIо ницкъ а ларбелла цунна. И къам къардан гIерташ, вай маситта шарахь цига йинчу экспедицеша, харжаша, хIаллакбинчу салташа а, баккъал аьлча, кIезиг Iаткъам бина иза вайн Iедална кIел сацорна. Вай цига, уггар говза, майра полководцаш коьрте а хIиттабой, эскарш дохуьйтура, ткъа нохчаша, Соьлжан тогIерчуй, ломан когашкарчуй йуькъачу хьаннашка, чIажашка къайла а бовлий, йуханехьа тIелеташ, кIуркIамане хьийзадора. Цундела кхин тактика а, стратеги а хаьржира вай. Вешан оьрсийн исторически система – церан махка тIе гIалгIазкхий ховшор.
– Хьан локхаллин пурбанца тIетуху ас, – гIиллакхе иза йукъахваьккхира Коьртачу штабан начальника Карцовс. – Маситта шарахь тIом беш, цаьргара схьабаьккхина мохк йа тIеман, йа политически Iалашонашна цхьана а маьIне бац. ХIинцалерчу хьелашкахь уьш битахь, кестта боьрзур бац вайн Iедална кIел.
