ëîãî, ïðè ýòîì ëó÷øå, åñëè ýòî öåëîå âêëþ÷àåò â ñåáÿ è ñàìîãî ðàáîòîäàòåëÿ. Ñèëüíîå îùóùåíèå ñîëèäàðíîñòè —
ðàñîâîé ëè, íàöèîíàëüíîé èëè ðåëèãèîçíîé, — íåñîì-
íåííî, äåéñòâåííîå ñðåäñòâî ïðåäîòâðàùåíèÿ ðàáî÷èõ áåñïîðÿäêîâ. Åñëè êàêàÿ-íèáóäü ôîðìà ñîëèäàðíîñòè ðàáî÷èõ íå ìîæåò ðàñïðîñòðàíèòüñÿ è íà èõ ðàáîòîäàòå-
ëÿ, òî îíà âñå ðàâíî ñïîñîáñòâóåò ÷óâñòâó óäîâëåòâîðå-
55
ЭРИК ХОФФЕР
íèÿ è ïðîäóêòèâíîìó òðóäó. Îïûò ïîêàçûâàåò, ÷òî ïðî-
èçâîäèòåëüíîñòü òðóäà âûøå âñåãî òîãäà, êîãäà ðàáî÷èå
÷óâñòâóþò ñåáÿ ÷ëåíàìè îäíîãî êîëëåêòèâà è äåéñòâó-
þò, êàê ÷ëåíû ýòîãî êîëëåêòèâà. Âñå, ÷òî íàðóøàåò åäèí-
ñòâî è ðàçðóøàåò êîëëåêòèâ, íåïðåìåííî ïðè÷èíÿåò ñå-
ðüåçíûå íåïðèÿòíîñòè. “Ïðåìèàëüíûå ñèñòåìû, ïî êîòî-
ðûì ïðåìèè âûäàþòñÿ îòäåëüíûì ðàáî÷èì, ïðèíîñÿò áîëüøå âðåäà, ÷åì ïîëüçû... Ãðóïïîâûå ïðåìèàëüíûå ñè-
ñòåìû, â êîòîðûõ ïðåìèè çàâèñÿò îò ðàáîòû öåëîé àðòå-
ëè ðàáî÷èõ, âêëþ÷àÿ ñòàðøåãî ðàáî÷åãî... ñêîðåå áóäóò ñïîñîáñòâîâàòü ëó÷øåé ïðîèçâîäèòåëüíîñòè è áîëüøå-
ìó óäîâëåòâîðåíèþ ñàìèõ ðàáî÷èõ”21.
34
Ìàññîâîå äâèæåíèå íà ïîäúåìå ïðèâëåêàåò è óäåð-
æèâàåò ñâîèõ ïðèâåðæåíöåâ íå ñâîåé äîêòðèíîé è íå
îáåùàíèÿìè, à òåì óáåæèùåì, êàêîå îíî äàåò èì — óáå-
æèùåì îò òðåâîã áåññìûñëåííîãî è îäèíîêîãî ñóùåñòâî-
âàíèÿ. Ìàññîâîå äâèæåíèå èçëå÷èâàåò îñòðî íåóäîâëåò-
âîðåííûõ íå ïîäà÷êîé èì àáñîëþòíîé èñòèíû èëè óíè-
÷òîæåíèåì òðóäíîñòåé è çëîóïîòðåáëåíèé, äåëàâøèõ èõ æèçíü æàëêîé, à òåì, ÷òî îíî îñâîáîæäàåò èõ îò ñîáñòâåí-
íûõ áåññèëüíûõ “ÿ” — îñâîáîæäàåò ïóòåì ïîãëîùåíèÿ
â åäèíîå, ìîíîëèòíîå êîëëåêòèâíîå öåëîå. ßñíî, ÷òî äëÿ
óñïåõà ìàññîâîå äâèæåíèå äîëæíî êàê ìîæíî ðàíüøå
ñîçäàòü öåëüíóþ êðåïêóþ îðãàíèçàöèþ, ñïîñîáíóþ ïîãëî-
ùàòü è îáúåäèíÿòü â åäèíîå öåëîå âñåõ ñâîèõ ïðèâåð-
æåíöåâ. Ñóäèòü î æèçíåñïîñîáíîñòè ïîÿâèâøåãîñÿ äâè-
æåíèÿ ïî êà÷åñòâàì åãî äîêòðèíû èëè ïî âûïîëíèìîñ-
òè åãî ïðîãðàììû — áåñïîëåçíîå çàíÿòèå. Ñóäèòü íàäî ïî ñïîñîáíîñòè åãî îðãàíèçàöèè áûñòðî è äî êîíöà ïî-
ãëîùàòü íåóäîâëåòâîðåííûõ.
Êîãäà íåñêîëüêî íîâûõ âåðîâàíèé ñîïåðíè÷àþò ìåæ-
äó ñîáîé â áîðüáå çà ïîääåðæêó íàðîäíûõ ìàññ, âûèãðû-
âàåò îáû÷íî òî äâèæåíèå, êîòîðîå îáëàäàåò áîëåå ñîâåð-
56
ПОТЕНЦИАЛЬНЫЙ ИСТИННОВЕРУЮЩИЙ
øåííîé êîëëåêòèâíîé îðãàíèçàöèåé. Èç âñåõ êóëüòîâ è ôèëîñîôèé, ñîïåðíè÷àâøèõ â äðåâíåì ãðåêî-ðèìñêîì ìèðå, îäíî ëèøü õðèñòèàíñòâî ñ ìîìåíòà âîçíèêíîâåíèÿ
ñîçäàëî ñïëî÷åííóþ îðãàíèçàöèþ. “Íè îäèí èç ñîïåðíè-
êîâ íå îáëàäàë òàêîé êðåïêîé è ÷åòêîé îðãàíèçàöèåé, êàê òà, êîòîðóþ äàëà Öåðêîâü. Íèêòî äðóãîé íå äàë ñâîèì ïðèâåðæåíöàì òàêîãî ñèëüíîãî îùóùåíèÿ ñâîåé ïðèíàä-
ëåæíîñòè ê òåñíî ñïëî÷åííîé îáùèíå”22. Áîëüøåâèñòñêîå
äâèæåíèå îïåðåäèëî âñå äðóãèå ìàðêñèñòñêèå äâèæåíèÿ
â ñîðåâíîâàíèè çà âëàñòü áëàãîäàðÿ ñâîåé ñïëî÷åííîé åäè-
íîé îðãàíèçàöèè. Íàöèîíàë-ñîöèàëèñòñêîå äâèæåíèå òàê-
æå îäåðæàëî ïîáåäó íàä âñåìè îñòàëüíûìè íàðîäíûìè äâèæåíèÿìè, ïîÿâèâøèìèñÿ â Ãåðìàíèè â 1920-å ãîäû, ïîòîìó ÷òî Ãèòëåð ðàíî ïîíÿë, êàêèå áåçãðàíè÷íûå âîç-
ìîæíîñòè èìååò ïðîïàãàíäà äëÿ ìàññîâîãî äâèæåíèÿ â ôàçå åãî ïîäúåìà, ïðèçûâàþùàÿ ê êîëëåêòèâíîé ñïëî÷åí-
íîñòè è åäèíåíèþ. Îí çíàë, ÷òî ãëàâíàÿ ñòðàñòü íåóäîâ-
ëåòâîðåííûõ — “ïðèíàäëåæàòü” è ÷òî äëÿ óäîâëåòâîðå-
íèÿ ýòîé ñòðàñòè âñå ñðåäñòâà õîðîøè.
35
Íàèáîëåå áëàãîïðèÿòíàÿ ïî÷âà äëÿ ïîäúåìà è ðàñ-
ïðîñòðàíåíèÿ ìàññîâûõ äâèæåíèé — åñëè íåêîãäà åäè-
íîå êîëëåêòèâíîå îáùåñòâî ïî òåì èëè èíûì ïðè÷èíàì íàõîäèòñÿ â ñîñòîÿíèè ðàçëîæåíèÿ. Âåê, êîãäà ïîÿâè-
ëîñü è ñòàëî ðàñïðîñòðàíÿòüñÿ õðèñòèàíñòâî, “áûë îä-
íèì èç òåõ, êîãäà áîëüøèå êîëëåêòèâû ëþäåé áûëè ñî-
ðâàíû ñî ñâîèõ ìåñò. Ñàìîñòîÿòåëüíûå, íåçàâèñèìûå ãî-
ðîäà-ãîñóäàðñòâà ÷àñòè÷íî ñëèëèñü â îäíó îãðîìíóþ èì-
ïåðèþ... Ñòàðûå îáùåñòâåííûå è ïîëèòè÷åñêèå ãðóïïè-
ðîâêè áûëè îñëàáëåíû èëè ðàñòâîðåíû”23. Íàèáîëüøèé óñïåõ õðèñòèàíñòâî èìåëî â êðóïíûõ ãîðîäàõ, ãäå æèëè
“òûñÿ÷è îòîðâàííûõ îò ñâîèõ íàðîäîâ èíäèâèäóóìîâ: ðàáû, áûâøèå ðàáû, êóïöû è òîðãîâöû, êîòîðûå ñèëîé îáñòîÿòåëüñòâ èëè äîáðîâîëüíî îêàçàëèñü îòîðâàííû-
57
ЭРИК ХОФФЕР
ìè îò ñâîåé ñîöèàëüíîé ñðåäû”24. Â äåðåâíå æå, ãäå ñîöè-
àëüíûå óñòîè áûëè íàðóøåíû ñëàáî, íîâàÿ ðåëèãèÿ âñòðå-
òèëà ìåíåå áëàãîïðèÿòíóþ ïî÷âó. Ñåëüñêèå æèòåëè è ñòåïíûå êî÷åâíèêè äåðæàëèñü äðåâíèõ êóëüòîâ äîëüøå
äðóãèõ. Íåñêîëüêî ïîõîæåå ïîëîæåíèå íàáëþäàëîñü è ïðè ïîäúåìå íàöèîíàëèñòè÷åñêèõ è ñîöèàëèñòè÷åñêèõ äâèæåíèé âòîðîé ïîëîâèíû ÕIÕ âåêà: “×ðåçâû÷àéíàÿ
ïîäâèæíîñòü è óðáàíèçàöèÿ íàñåëåíèÿ ïðèâåëè ê òîìó,
÷òî â òå÷åíèå ýòèõ äåñÿòèëåòèé íåáûâàëîå ÷èñëî ëþäåé áûëî ñîðâàíî ñ ïðèâû÷íûõ ìåñò, ãäå æèëè èõ äåäû è ïðàäåäû. Æèâÿ â óñëîâèÿõ íåóñòîé÷èâîé ýêîíîìèêè è ïñèõîëîãè÷åñêîé íåïðèñïîñîáëåííîñòè, ýòè ëþäè áûëè âåñüìà âîñïðèèì÷èâû ê äåìàãîãè÷åñêîé ïðîïàãàíäå ñî-
öèàëèçìà èëè íàöèîíàëèçìà, èëè òîãî è äðóãîãî âìåñ-
òå”25. Îáùåå ïðàâèëî, ïî-âèäèìîìó, òàêîâî: êîãäà îäíà ôîðìà êîëëåêòèâíîé ñïëî÷åííîñòè îñëàáåâàåò, ñîçäàþò-
ñÿ óñëîâèÿ äëÿ ðîñòà ìàññîâîãî äâèæåíèÿ è êîíå÷íîãî óòâåðæäåíèÿ íîâîé, áîëåå æèçíåííîé ôîðìû êîëëåêòèâ-
íîãî åäèíñòâà. Êîãäà âëèÿíèå öåðêâè, íåêîãäà âñåîáúåì-
ëþùåå, îñëàáåâàåò, âûêðèñòàëëèçîâûâàþòñÿ íîâûå ðåëè-
ãèîçíûå äâèæåíèÿ. X. Ã. Óýëëñ çàìå÷àåò, ÷òî â ýïîõó Ðå-
ôîðìàöèè ëþäè “âîçðàæàëè íå ñòîëüêî ïðîòèâ âëàñòè öåðêâè, ñêîëüêî ïðîòèâ åå ñëàáîñòè... Èõ âûñòóïëåíèÿ
