ðåëè êàê íà ñòàäî òðóñëèâûõ íåáëàãîäàðíûõ çàäèð, êàê íà ëåãêóþ äîáû÷ó äëÿ âîèíñòâåííûõ àðàáîâ, åñëè Àíã-
155
ЭРИК ХОФФЕР
ëèÿ óáåðåò ñâîþ îõðàíÿþùóþ åâðååâ ðóêó. Äëÿ åâðååâ óíèçèòåëüíûì êàçàëîñü è òî, ÷òî èõ îïåêàëè ïîñðåä-
ñòâåííûå ÷èíîâíèêè, íèæå èõ è ïî îïûòó, è ïî óìó. Áóäü òîãäà ñðåäè àíãëè÷àí ëþäè òàêîãî ìàñøòàáà, êàê Äæó-
ëèàí Õàêñëè, Ãàðîëüä Íèêîëüñîí èëè Ðè÷àðä Êðîññìàí, âîçìîæíî, îíè ñïàñëè áû Ïàëåñòèíó äëÿ Áðèòàíñêîé èìïåðèè.
È ó áîëüøåâèñòñêîãî, è ó íàöèñòñêîãî ðåæèìîâ èìå-
åòñÿ òîíêîå ïîíèìàíèå âàæíîñòè âçàèìîîòíîøåíèé ìåæ-
äó “ëþäüìè ñëîâà” è ãîñóäàðñòâîì.  áîëüøåâèñòñêîé Ðîññèè ïèñàòåëè, õóäîæíèêè, ó÷åíûå ïîëüçóþòñÿ ïðèâè-
ëåãèÿìè ïðàâÿùåãî ñëîÿ. Âñå îíè — âûñøèå ãðàæäàí-
ñêèå ñëóæàùèå. Ïðàâäà, îíè îáÿçàíû ñëåäîâàòü ïàðòèé-
íîé ëèíèè, íî ýòî òîëüêî äèñöèïëèíà, êîòîðîé ïîä÷èíÿ-
åòñÿ âñÿ ýëèòà. ×òî êàñàåòñÿ Ãèòëåðà, òî îí èìåë äüÿâîëü-
ñêè ðåàëüíûé ïëàí: âñå îáëàñòè çíàíèÿ ñäåëàòü ìîíî-
ïîëèåé ýëèòû, êîòîðàÿ è äîëæíà áûëà óïðàâëÿòü åãî ìèðîâîé èìïåðèåé; îñòàëüíûå áåçûìÿííûå ìàññû Ãèò-
ëåð ñîáèðàëñÿ äåðæàòü ïîëóãðàìîòíûìè.
107
Ôðàíöóçñêèå ïèñàòåëè ÕVIII âåêà ïðåäñòàâëÿþò ñî-
áîé íàèáîëåå õàðàêòåðíûé ïðèìåð ïèîíåðñòâà èíòåëëè-
ãåíöèè â ìàññîâîì äâèæåíèè. Íå÷òî ïîõîæåå ìîæíî íà-
áëþäàòü â ïåðèîäû, ïðåäøåñòâóþùèå áîëüøèíñòâó äâè-
æåíèé. Äëÿ Ðåôîðìàöèè ïî÷âà áûëà ïîäãîòîâëåíà ëþäü-
ìè, âûñìåèâàâøèìè è îáâèíÿâøèìè äóõîâåíñòâî â ïî-
ïóëÿðíûõ ïàìôëåòàõ, è ëèòåðàòîðàìè ïîäîáíî Èîãàííó Ðåéõëèíó, áîðîâøåìóñÿ ïðîòèâ êóðèè ðèìñêîãî ïàïû.
Áûñòðîå ðàñïðîñòðàíåíèå õðèñòèàíñòâà â Ðèìñêîé èì-
ïåðèè áûëî ÷àñòè÷íî ðåçóëüòàòîì òîãî, ÷òî õðèñòèàí-
ñòâî ñòàðàëîñü âûòåñíèòü ÿçû÷åñêèå êóëüòû, ñîâåðøåííî äèñêðåäèòèðîâàííûå ãðå÷åñêèìè ôèëîñîôàìè, êîòîðûì íàäîåëî ðåáÿ÷åñòâî ýòèõ êóëüòîâ è îíè ðàçîáëà÷àëè è âûñìåèâàëè èõ â ñâîèõ øêîëàõ è íà ãîðîäñêèõ óëèöàõ.
156
НАЧАЛО И КОНЕЦ
Íàèìåíüøèé óñïåõ õðèñòèàíñòâî èìåëî ñðåäè åâðååâ, ïîòîìó ÷òî åâðåéñêèå “ëþäè ñëîâà” áûëè ãîðÿ÷î ïðå-
äàíû åâðåéñêîé ðåëèãèè. Ðàââèíû è èõ ó÷åíèêè çàíè-
ìàëè âûñîêîå ïîëîæåíèå â åâðåéñêîé æèçíè òîãî âðå-
ìåíè, êîãäà øêîëà è êíèãè çàìåíÿëè õðàì è ðîäèíó. Â
ëþáîì îáùåñòâåííîì ñòðîå, ãäå “ëþäè ñëîâà” ïðèíàäëå-
æàò ê ïðàâÿùåìó ñëîþ, îïïîçèöèÿ èçíóòðè ïîÿâèòüñÿ
íå ìîæåò, à èíîçåìíîå ìàññîâîå äâèæåíèå îïîðû ñåáå
òàì íå íàéäåò.
 íàøå âðåìÿ ìàññîâûå äâèæåíèÿ — ñîöèàëèñòè÷å-
ñêèå è íàöèîíàëèñòè÷åñêèå — íåèçìåííî ïîäãîòàâëèâà-
ëèñü äåÿòåëüíîñòüþ ïîýòîâ, ïèñàòåëåé, èñòîðèêîâ, ïåäàãî-
ãîâ, ôèëîñîôîâ è ò. ï. Ñâÿçü ìåæäó ìûñëèòåëÿìè-òåîðå-
òèêàìè è ðåâîëþöèîííûìè äâèæåíèÿìè â ïîä÷åðêè-
âàíèè íå íóæäàåòñÿ. Âåðíî è òî, ÷òî âñå íàöèîíàëèñòè-
÷åñêèå äâèæåíèÿ, íà÷èíàÿ îò êóëüòà “Ðîäèíû” â ðåâîëþöèîííîé Ôðàíöèè, âïëîòü äî ïîñëåäíåãî íàöèî-
íàëèñòè÷åñêîãî âîññòàíèÿ â Èíäîíåçèè, áûëè çàäóìàíû íå “ëþäüìè äåéñòâèÿ”, à íåäîâîëüíûìè èíòåëëèãåíòà-
ìè. Ãåíåðàëû, ïðîìûøëåííèêè, çåìëåâëàäåëüöû è äåëî-
âûå ëþäè — òå, êîãî ïðèíÿòî ñ÷èòàòü ñòîëïàìè ïàòðèî-
òèçìà, íà ñàìîì äåëå ïðèñîåäèíÿþòñÿ ê äâèæåíèþ ïî-
çäíåå, êîãäà îíî óæå ðàçâèëîñü. Ñàìîå áîëüøîå íàïðÿæå-
íèå â íà÷àëüíîé ôàçå äâèæåíèÿ ñîñòîèò â òîì, ÷òîáû óáåäèòü è ïðèâëå÷ü íà ñòîðîíó äâèæåíèÿ ýòèõ áóäóùèõ ñòîëïîâ ïàòðèîòèçìà. ×åøñêèé èñòîðèê Ïîëàöêèé ñêà-
çàë, ÷òî îáâàëèñü ïîòîëîê êîìíàòû, â êîòîðîé îí ñ êó÷-
êîé äðóçåé îäíàæäû îáåäàë, — è íå áûëî áû íàöèîíàëü-
íîãî äâèæåíèÿ ÷åõîâ14. Ñ òàêèõ íåáîëüøèõ ãðóïï “ëþ-
äåé ñëîâà” íà÷èíàëèñü âñå íàöèîíàëüíûå äâèæåíèÿ. Íå-
ìåöêèå èíòåëëèãåíòû íà÷àëè íåìåöêèé íàöèîíàëèçì òàê æå, êàê åâðåéñêèå èíòåëëèãåíòû ïîëîæèëè íà÷àëî ñèî-
íèçìó. Àêòèâíîå ñòðåìëåíèå “÷åëîâåêà ñëîâà” ê çàìåòíî-
ìó ïîëîæåíèþ äåëàåò åãî ÷ðåçìåðíî ÷óâñòâèòåëüíûì ê ëþáîìó óíèæåíèþ ñâîåé ãðóïïû èëè ñâîåãî îáùåñòâà 157
ЭРИК ХОФФЕР
(ðàñû, íàöèè, ðåëèãèè) äàæå òîãäà, êîãäà îí ïðèíàäëå-
æèò ê íèì ôîðìàëüíî. Óíèæåíèå, êîòîðîìó ïîäâåðã Íà-
ïîëåîí íåìöåâ, îñîáåííî ïðóññàêîâ, òîëêíóëî Ôèõòå è íåìåöêèõ èíòåëëèãåíòîâ îáðàòèòüñÿ ê íåìåöêèì ìàññàì ñ ïðèçûâîì îáúåäèíèòüñÿ â îäíó ìîãó÷óþ íàöèþ, êîòî-
ðàÿ äîìèíèðîâàëà áû â Åâðîïå. Ò. Ãåðöëü è åâðåéñêèå
èíòåëëèãåíòû íå ìîãëè íå ïðèéòè ê ñèîíèçìó èç-çà îãðîìíûõ óíèæåíèé ìèëëèîíîâ åâðååâ â Ðîññèè è èç-
çà êëåâåòû, êàêîé ïîäâåðãàëèñü åâðåè â îñòàëüíîé êîí-
òèíåíòàëüíîé Åâðîïå â êîíöå ÕIÕ âåêà. Íàöèîíàëüíîå
äâèæåíèå, âûòåñíèâøåå èç Èíäèè àíãëè÷àí, â êàêîé-òî ñòåïåíè íà÷àëîñü èç-çà óíèæåíèÿ ùóïëîãî î÷êàñòîãî èíäèéñêîãî “÷åëîâåêà ñëîâà” Þæíîé Àôðèêè.
108
Íåòðóäíî çàìåòèòü, êàê êðèòè÷åñêèé “÷åëîâåê ñëîâà”
ïóòåì ïîñòîÿííîãî âûñìåèâàíèÿ è îáëè÷åíèÿ ïîäðûâà-
åò îáùåïðèíÿòûå âçãëÿäû è àâòîðèòåòû è çíàêîìèò ìàñ-
ñû ñ èäååé ïåðåìåíû. Òðóäíåå ïðîñëåäèòü, êàê ýòà äèñ-
êðåäèòàöèÿ ñóùåñòâóþùèõ âçãëÿäîâ è óñòîåâ äåëàåò âîç-
ìîæíûì ïîÿâëåíèå íîâîé ôàíàòè÷íîé âåðû. Âåñüìà õà-
ðàêòåðíî, ÷òî âîèíñòâóþùèé “÷åëîâåê ñëîâà”, êîòîðûé
“êàê áû çàìåðÿåò ãëóáèíó ïàäåíèÿ ñóùåñòâóþùåãî ïî-
ðÿäêà, ÷òîáû ïîêàçàòü åãî íåñîñòîÿòåëüíîñòü è íåñïðà-
âåäëèâîñòü”15, ÷àñòî ïîäãîòàâëèâàåò ïî÷âó íå äëÿ îáùå-
ñòâà ñâîáîäîìûñëÿùèõ èíäèâèäóóìîâ, à äëÿ êîëëåêòè-
âèñòñêîãî îáùåñòâà, ãäå áîëüøå âñåãî öåíÿòñÿ ïðåäåëü-
íîå åäèíñòâî è ñëåïàÿ âåðà. Òàêèì îáðàçîì, øèðîêîå
ðàñïðîñòðàíåíèå íåäîâåðèÿ ê àâòîðèòåòàì, íåóâàæåíèÿ ê íèì î÷åíü ÷àñòî ïðèâîäèò ê íåîæèäàííûì ðåçóëüòàòàì.
