Lekin kimdan qutqarish kerak? Komitet buni bilmasdi. Ammo u odammi yoki noma’lum bir mikrobmi, bundan qat’iy nazar, jamiyatga dahshatli, tarixda misli ko‘rilmagan bir dushman tahlika solayotganiga hech kim shubha qilmasdi. Ko‘zga ko‘rinmas bu yangi dushman huko‘matga urush va revolyutsiyadan ko‘ra ham xavfliroq tuyulardi, chunki u ko‘zga ko‘rinmasdi. Yana qachon, qayerdan yangi xavf tug‘ilishini va ung‘a qarshi qanday chora qo‘llash kerakligini ham hech kim bilmasdi. ZKamiyat tang ahvolda qolgan edi. Har kuni o‘nlab odam noma’lum xavfni kutish azobiga bardosh berolmay, aqldan ozar yoki o‘z-o‘zini nobud qilardi. Hukumat bilan matbuot odatdagi hayot oqimini bazo‘r jilovlab gurardi. Hademay davlat va jamiyat poydevori chilparchin bo‘pibgina qolmay, butun mamlakat ulkan bir jinnixonaga aylanib qoladiganday edi go‘yo.
Bu holat ayniqsa poytaxtda ko‘proq ko‘zga tashlanardi. Ammo tekin bu qadar vahimaga tushmagan odamlar ham yo‘q emas edi. Ular yangi-yangi mishmishlar tarqatib, aholini battar qo‘rquvga yulishardi.
— Yaqinda kasallik boshqatdan qo‘zg‘aladi, odamlar bir-birtarini g‘ajib tashlashadi…
— Kishilar nafas ololmay, bo‘g‘ilib o‘lishadi.
— Shunday bir uyqu elitadiki, hech kim qaytib uyg‘onmaydi…
Bu gaplarga hamma ishonadi.
Shuncha voqeadan keyin ishonmaslik ham mumkin emas edi.
Odamlar uy-joy va mol-mulklarini arzon-garovga sotib, hali kasallik tarqalmagan joylarga ko‘chish harakatiga tushib qoldi.
Jamiyatni qutqarish komiteti to‘xtovsiz majlis o‘tkazardi. Ko‘zga ko‘rinmas dushman sezib qolmasligi uchun (agar u tirik majudot bo‘lsa) majlis shahar ratushasi binosining yerto‘lasida, o‘ta maxfiy vaziyatda o‘tkazilardi. Komitet a’zolari kechasiyu kunduzi bosh qotirishlariga qaramay, kalavaning uchini topib bo‘lmasdi.
Taklif etilgan ekspert olimlar masala talashib qolishdi.
Psixiatrlar ommaviy psixoz va gipnoz haqidagi fikrni o‘rtaga tashladilar. Agar yovuz tuyg‘ularning junbishga kelib, odamlarning birdaniga qonsirab qolishi hisobga olinadigan bo‘lsa, yuqoridagi ilmiy izohga qo‘shilish ham mumkin edi, lekin hammaning baravariga aynan bir qo‘shiqni ayta boshlaganini qanday izohlash kerak? Ko‘chadagi mushtlashishdan ko‘ra ham ana shu beozor qo‘shiq olimlarni ko‘proq tashvishga solardi. Ro‘yirost sezilib turgan his-hayajonning odamlarga tez «yuqishi», ommaviy gipnoz va uning oqibatlari fanda ancha-muncha ma’lum. Lekin gipnozning bunday yashirin shakli igari sira uchramagan edi.
Bu hodisada allaqanday sehrgarlarning qo‘li bor, degan gap ham aqlga to‘g‘ri kelmasdi. Chunki go‘yo gipnoz orqali ular ko‘rsatadigan mo‘’jizalarni hech kim tekshirib ko‘rmagan, o‘rganmagan, buning ustiga sayyohlarning oldi-qochdi uydirmalari ham unga qorishib ketgan.
Sirli hodisani noma’lum mikrobga bog‘lash ham hech qanday natija bermadi.
Yangi «kasal» ga chalingan yuzlab odamlar obdan tekshirib ko‘rildi, vrachlar ularning qonini qayta-qayta analyz qilishdi: ammo hech qanday mikrob topisholmadi.
— Kasallikning ildizini butunlay boshqa joydan qidirish kerak, — degan fikrni o‘rtaga tashlashdi injener-elektriklar. — Hamma gap inson organizm tomonidan bevosita qabul qilinadigan radioto‘lqinlarda.
— Odamlar ham radiopriyomnik bo‘p ketibdi-da? — kinoyali luqma tashlashdi keksa injenerlar. — Afsonalarda bo‘ladi bunaqa narsa!
— Radioning o‘zi ham yaqin-yaqingacha faqat afsonalarda bo‘lardi-ku?!
Qariyalar yelka qisishdi.
— Bo‘lmasa isbot qilinglar!
— Isbot qilamiz!
Shunday qilib, medik hamkasblari kabi injenerlar ham ishga kirishib ketishdi.
Sirni fosh etish niyatida olimlar o‘z laboratoriyalarida o‘tirib, mikroskop va katod lampalari ustyda bosh qotirayogan paytda Iogann Krans ham xuddi ana shu jumboqni yechish uchun mijja qoqmay ishlardi.
Iogann Krans martabali olimlar jumlasiga kirmasdi. U shunchaki politsiya izquvari edi. Boy tajriba va katta iqtidorga ega bo‘lgan bu odam dushman mikrobmi yoki insonmi, degan savol ustida bosh qotirmasdi. Dushman kim yoki nima bo‘lishidan qat’iy nazar, uni topish kerak. O‘zi ko‘p marotaba muvaffaqiyat bilan qo‘llagan metodni ishga solib topish kerak. Jinoyat izlari! Uni mana shu narsa qiziqtirardi. Jinoyat izlari esa keragidan ortiqcha ham topilardi. Faqat ulardan ustalik bilan foydalana bilish zarur. Bu ishning muhimligi va sirliligidan qanotlangan Krans yeng shimarib ishga kirishdi, qolaversa, u ko‘zoynak taqqan xayolparast olimlardan ilgariroq kalavaning uchini topish ishtiyoqi bilan yonardi.
Kattakon kabinetdagi yozuv stoli ustida Krans fosh etgan jinoyatlarga aloqador o‘ljalar — jinoyatchilarning suratlari, barmoq izlari tushirilgan qog‘ozlar, har xil kalitlar, ashyoviy dalillar uyilib yotardi. Uning o‘zi esa stol ortida o‘tirib, so‘nggi voqealar haqida gazeta xabarlari va politsiya ma’lumotlarini ko‘zdan kechirdi, tun bo‘yi shahar planidan bosh ko‘tarmadi.
Kabinet tutunga to‘lib ketgan edi. Ahyon-ahyonda xonani shamollatar, yana sigaretasini tutatib, go‘yo jinoyatchi bilan izma-iz borayotganday, planga allaqanday chiziqlar tortardi.
— Bo‘ldi! — deya xitob qildi u nihoyat ikkita chiziqni shahar xaritasining bir burchida tutashtirib.
