Наста расшпіліла заплечнік, дастала адтуль тэчку, расчыніла яе, вываліла змесціва на стол. У тэчцы было… Як бы гэта апісаць… Такі набор дзіўных рэчаў, вельмі асабістых, якія для старонняга выглядаюць хламам, аднак для ўладальніка… Друкаваныя фота, чорна-белыя… Падлеткі ў аднолькавых строях побач з настаўніцай. Папяровая абгортка ад сhewing gum з назвай “Donald Duck”. Кніжка для размалёўвання з кітом на вокладцы (кіт быў стракатым – нечыя дзіцячыя рукі расфарбавалі яго ў блакітнае, жоўтае, чырвонае…). Старая ёлачная цацка з адарванай у параксізме юнацкага садызму нагой – палатняны трусік у клецістай сукенцы ды франтаватым паліто, дзе, у якой краіне ён быў выраблены і колькі год ці нават стагоддзяў таму? Гэта было, як музей нечага дзяцінства. Наста выхапіла адно фота і працягнула мне з пакрыўджаным выглядам. На фота маленькая дзяўчынка стаяла побач з зарослай сажанкай. Вады амаль што не было бачна з-за вадзяных лілеяў. На другім плане – гмах з паламанымі стрэхамі. Груды бітай цэглы, зараснікі лопуху… У руках дзяўчынка трымала коніка.
– Дзе ты ўзяла гэтага коніка? Ён жывы?
– Дурань, ты на будынак глядзі!
– А што ў гэтых руінах цікавага?
– Гэта фота зроблена ў вёсцы Чырвоны Акцябр. Не “кастрычнік”, а менавіта “акцябр”, ай, ты не зразумееш, ды гэта і не істотна. Раней гэтае месца было вядома як Чазімцява. Гэта – руіны твайго маёнтка, Джон Вілаў. Якога больш няма, бо калгас, якому ён належаў, шмат зрабіў для таго, каб маёнтак прыйшоў у заняпад ды быў спісаны з балансу…
Я ўгледзеўся ў парэшткі. Нічога не варухнулася ўнутры. Нічога. Карціна Жукоўскага была куды больш кранальнай. Не пазнаваў я гэтага маёнтка. Не наш гэта дом… Разумею, чаму Шагал не ехаў у Віцебск… Разумею, чаму Шагал не ехаў у Віцебск…
– Ну што, Джон Вілаў, welcome back home!
Я ўжо не ўсміхаўся.
– Але які ж ты Вілаў? Што там у нас willow з ангельскай? Вярба! Віншую! Ніякі ты не Джон Вілаў! Ты Вярбіцкі! Ян Вярбіцкі! Беларус, які забыўся на родную зямельку! На родную мову!
Мы вельмі доўга маўчалі.
– Няўжо ўсё сышло? Няўжо ў цябе нічога не засталося, ну, Джон! Ян! Ну нельга ж так!
– Прабач, Наста… Але… Нічога… Нічога…
Яна кранула свае lips.
– Гэта – “вусны”. На тваёй мове, Ян! На тваёй мове гэта называецца “ву-сны”! Запомні, бо мы… Бо цябе ж ніхто… Ніколі!
Працягвала моўны ўрок.
– Вось гэта – “вейкі”! “Падбароддзе”! Запомні! Далей! “Далонь”! “Шыя”! Neck – “шыя”! “Нос”! Гэта проста! “Нос”! “Валасы”! Hair! “Валасы”!
Я паўтараў за ёй, але – нічога, нічога не здольны быў запомніць.
– Як гэта называецца? – яна зноў паказала на вусны. – Скажы, і я цябе пацалую!
Я не памятаў…
– Крані мае валасы, Ян! Крані! Як яны называюцца на тваёй мове? На роднай тваёй мове?..
На маёй роднай яны зваліся hair… У галаве было мільгаценне са складаных, нязвычных гукаў, якія ўсё не афарбоўваліся ў мову, у маўленне.
– Чаму твой дзед з’ехаў? – запыталася яна холадна. – Чаму кінуў усё, што меў?
Я адказваў вельмі асцярожна, каб зноў не пакрыўдзіць яе ўласнай недасведчанасцю:
– Там былі нейкія падзеі… Як быццам польскі народ вырашыў увайсці ў склад Савецкага Саюзу. А дзед быў супраць. І ён далучыўся да нейкага ўзброенага супраціву, быў resistance, ці штосьці… Але без шанцаў. І калі б дзед застаўся, яго б забілі. Фізічна знішчылі. Да таго ж маёнтак забралі, зрабілі там orphans shelter…
– Пра пакт Молатава-Рыбентропа ты, вядома ж, не чуў.
– Які ўплыў (impact – уплыў, англ., заўвага Я. П.)?
– Зразумела.
Яна змоўкла.
– А што там цяпер? – запытаўся я, каб прадэманстраваць, што мне баліць пра страчаную спадчыну.
– Там цяпер выган для скаціны. Кароў выводзяць, АПК побач. А на месцы вашага маёнтка – пустэча, парослая бадылём і ляшчынай. Нават цэглы не засталося – раскралі вясковыя на адрыны. Стаіць адзін драўляны слуп з карынфскім навершшам. Яны, тыя слупы, былі з дубу, італьянскія майстры carvings рабілі, Джон Вілаў. Я туды зайшла перад самым ад’ездам, развітацца. Назаўсёды…
Апошняе прагучала як папрок. Я ўзгадаў далеч, смарагдавыя поплавы, лес за вакном на карціне Жукоўскага. Хто я такі? Што я за чалавек? Хіба гэта натуральна, што далягляд, пра які я марыў у юнацтве, далягляд, які завёў мяне ў гісторыю мастацтва, выруліў да гэтага невыноснага, карыкатурнага Саўрасава, не існуе болей нідзе, акрамя майго ўяўлення ды алею, арыгінал якога замкнёны ў музеі краіны, ад якой бяжыць гэтая дзяўчына? Хіба натуральна, што я – нашчадак (хіба ж – маральны!) гэтага далягляду, не магу з ім павітацца, а нехта зусім незнаёмы, не датычны да маёнтка, з ім развітваецца? Развітваецца так, як быццам бы гэты далягляд для яго нешта больш, чым роднае, увасабленне паняцця “радзіма”? Чаму я – не там, ля таго вакна? Як сталася так, што яно ператварылася ў пыл ды бур’ян?
– А ці… Ці прыгожыя там поплавы (я казаў – meadow)? Перад домам?
– Якія поплавы, Ян? Ты разумееш, што ты кажаш? Дом стаіць пасярод лесу! Ваш дэндрар за домам ператварыўся ў пушчу! А трохі наўзбоч –там, дзе была хатка садоўніка, цяпер карпусы АПК! Кароўнік, КЗС, свінарня. І пратаптаная каровамі сцежка да сажалкі!
