Усё гэта прамільгнула ў Аляксея ў галаве, пакуль ён пазіраў на Тоню, якая, паўтарыўшы бацькавы словы, хвіліну сядзела моўчкі. Яна ў журботнай задуме крыху схіліла набок галаву з гладка прычасанымі цёмна-русымі валасамі і нагадвала сабой як бы насцярожаную пільную птушку. У абліччы яе пабачылася Аляксею нешта новае, нібыта яна адразу пасталела. I твар не такі дробны, як здаваўся раней, і шчокі не бледныя... Неспадзявана Аляксей збянтэжыўся яшчэ больш: у Мішавых зрэнках раіліся зыркія гарачыя іскрынкі, якія высвечвалі нейкі асаблівы бляск вачэй.
Сёння, калі Аляксей пераказваў дзяўчатам заданне, якое выпала на іх долю, Тоня зноў пабачылася яму такой, як тады пасля клятвы. Прыгадалася, як яна ўспомніла бацькавы словы. I Аляксею падалося неверагоднае: быццам не дачка паўтарыла тое, што гаварыў бацька, а той паўтараў, што аднойчы сказала яна. Дзіўнае ўражанне не адразу пакінула Аляксея і пасля таго, калі дзяўчаты пайшлі.
Было апоўдні. Дзень хмурыўся шэрай хмараю, што папаўзла па небе з захаду. Аляксей прынёс вады з калодзежа, пайшоў пад павець выстругаць аглаблю ў калёсы, бо старая зламалася. Стругаў і думаў: якая шкода будзе ворагу ад таго, што яны спілуюць тры-чатыры тэлеграфныя слупы? Замяніць жа іх — пусцяк... Але сэрца не хацела пагаджацца з гэтай думкай: пакуль сувязь не працуе, паязды не пойдуць, не павязуць, што неабходна фронту кожную гадзіну. Зноў жа, няхай чужынцы не спадзяюцца на спакойнае жыццё тут, няхай ведаюць: надыдзе час — не гэта ім будзе.
Пад вечар Юрка запрог каня, і яны з Верай і Тоняй паехалі на пожню за вёскай па сена. На возе ў іх ляжалі рубель і вяроўка, а пад пасцілкай, якую ўскінулі, каб не сядзець на голых дошках, былі схаваны піла і сякера. Аляксей з Мішам пайшлі да Сяргея. Ён жыў насупраць Гусачка. Утрох яны выйшлі на вуліцу, дэманстратыўна расселіся на лавачцы. Сядзелі доўга, гучна размаўлялі абы пра што.
У прысадах клікала кагосьці тоненькім галаском сініца. Па высокай травінцы ўзбоч лавачкі ўзбіралася і ніяк не магла ўзабрацца на верх божая кароўка. Настойліва старалася, але травінка пад яе цяжарам згіналася, яна падала і зноў лезла. Аляксей назіраў за ёю, а тым часам бакавым зрокам бачыў, як у Гусачковым акне не-не ды адхіляўся ражок фіранкі.
3 прыцемкам па вясковай вуліцы праехала фурманка з возам сена. Юрка, седзячы на возе, гучна паганяў каня:
— Но-о, цягнешся, ваўкарэзіна! Ужо б траву скуб, каб не такі лянівы быў.
Хлопцы зразумелі, ён узвышаў голас не на каня, а каб яго пачуў Гусачок і каб ім сказаць тое, чаго яны напружана чакалі.
Наступнай раніцай Гусачок, ходзячы ад двара да двара, крыўдліва бубніў сабе пад нос:
— Дык жа з усяго свету пазганялі, а мне шукай, нюхай. Што я, сабака? Яны, можа, пірэвіцкія ці чацвярэнцы, дык мне туды ляці? Крылле распластаў і паляцеў?..
Цяпер жыццё падпольшчыкаў зрабілася станам чакання і прагі дзеяння. Гэта падоўжвала дні і ночы, час як бы размываўся, губляў свае граніцы. Для іх ён цяпер стаў адлічвацца падзеямі.
САРАКАПЯТКА
Маці папрасіла Аляксея схадаіць у лес навязаць венікаў на зіму.
Лес быў недалёка, паўдужжам акаймляў вёску. Аляксей абрадаваўся яе просьбе. Як яму трэба было наведвацца туды! Збіраць зброю, патроны, гранаты. Праўда, ён ужо рабіў гэта неаднойчы, але таіўся ад маці. Яна дужа калацілася за яго — каб не трапіў у якую бяду, і ён ашчаджаў яе, няхай лішні раз не хвалюецца, не перажывае.
Апошнімі днямі прайшлі дажджы, пахаладала. У лесе было ціха, вільготна, вусцішна. Аляксей шастаў у гушчарніку ва ўрочышчы «Волнае» і каля рэчачкі Окра наткнуўся на невялікую гарматку. Ішоў, спатыкнуўся аб нешта ў траве, нагнуўся. Спалохана адступіў на крок: снарад! Павёў няўцямным позіркам наўкола і тады пабачыў яе. Зарасла травой у кустоўі, толькі задранае ўгору дула вытыркалася з вецця. Вось дык знаходка! I снарады вунь каля яе параскіданы... Глядзеў, як бы не верачы вачам. Потым падышоў, пакратаў дула, шчыток, гумавыя колы. Саракапятка. «Можа, якраз тая самая, што тады ў нас пад павеццю стаяла?» — і быццам з нейкай дзіўнай радасцю, і з крыўдай падумалася Аляксею.
Было гэта летась такой парою. Чырвонаармейская часць, якая накіроўвалася на фронт, спынілася ў вёсцы на прывал. У двор да Аляксея ўехала артылерыйская запрэжка. Чырвонаармейцы, каб не трапіць пад нямецкія бомбы, выпраглі коней, завялі іх у хлеў, гармату закацілі пад павець. Самі паселі на дровах, паразвязвалі свае рэчавыя мяшкі. Маці запрасіла іх у хату да стала — адмовіліся: пасядзім за сталом — дык яшчэ, чаго добрага, дадому захочацца. Яна вынесла ім гладышку сыраквашы з вяршком, Аляксей прынёс вядро яблыкаў. Прынёс і застаўся пад павеццю, разглядваў саракапятку. Круглатвары, з двума трохкутнікамі на пятліцах чырвонаармеец, хрумстаючы белымі зубамі сакавітую цітаўку, сказаў яму:
— Будуць, хлопец, у армію прызываць — у артылерыю прасіся. Артылерыя — бог вайны. Вось гэтая маленькая ды ўдаленькая ведаеш як смаліць па фашысцкіх танках? Лупане — сталёвы звер што свечка гарыць.— Як бы ў пацвярджэнне сваіх слоў ён падышоў да гарматы і зухавата клацнуў замком.