Ол – алгебраны математиканы дербес бір саласы ретінде арастырып, алгебра пнін алаш анытаан оымыстыларды бірі. Осыан байланысты бу Насыр л-Фараби сан ымын он наты сан ымына дейін кеейту туралы аса маызды идея сынан. “ылымдарды шыуы” деп аталатын трактатында математиканы шыу тегі мен себептерін ашуа тырысады. “Евклидті бірінші жне бесінші кітаптарыны кіріспелеріндегі иын жерлерге тсініктеме” деп аталатын ебегінде математиканы методол мселелері жнінде нды-нды пікірлер айтан. Ол за уаыт мінсіз, млтіксіз саналып келген Евклид “Негіздерін” сынауа, деуге, тзетуге болатынын іс жзінде крсетіп, математиктерге дрыс жол сілтеген. бу Насыр л-Фараби математиканы философия ірге тасын аласумен атар, оны табиат былыстарын зерттеуге батыл олдануды ажеттігін іс жзінде танытты. бу Насыр л-Фараби пікірінше, математика аны, аиат білімді береді жне баса ылымдарды дамуына кшті ыпал жасайды. “Астрологиялы болжамдарда не дрыс, не теріс” деп аталатын ебегінде ол ылыми астрологияны астрономиядан бліп арап, Аристотельді логикалы шыармаларында айтылан аидалар мен жаратылыстану ылымдарыны жетістіктеріне сйене отырып, белгісіз, кездейсо былыстарды алдын ала болжауа болатынын немесе болмайтынын ажыратуа тырысады. бу Насыр л-Фарабиді бл пікірлеріні кейіннен ытималдар теориясыны философия, логикалы негіздерін алыптастыруда маызы зор болды. Ол математикалы, жаратылыстану саласында ірі ебектер жазан. бу Насыр л-Фараби ежелгі гректі лы математигі жне астрономы Птоломейді “Алмагесіне” клемді тсініктеме жазан. Бл ебек “Алмагеске тсініктеме” деген атаумен белгілі. Астрономия жне математикалы тарихында лкен маызы болан бу Насыр л-Фарабиды бл трактаты тригонометрияны дамытуа да игі ыпал жасады. Ол зіне дейінгі жне тстас математиктерді ебектеріне сйене отырып, тригонометрия сызытар жнінде з ілімін жасады. Мндаы негізгі бір жаалы бу Насыр л-Фараби синус, косинус, синус-ферзус, тангенс, котангенс сызытарын бірыай радиусы траты шебер ішінде арастырды. Оларды арасындаы бірсыпыра атынастарды ашты, кейбір арапайым асиеттерін айындады. Ол тригонометрияны кестелер жасауда аса ажет болып табылатын бір градус доаны синусы мен косинусын анытауда елеулі табыстара жеткен. бу Насыр л-Фараби осы айтылан тригонометрия малматтара жне баса да осымша математика материалдара сйене отырып, “Алмагесте” арастырылан астрономия жне география мселелерін математика жолмен шешуді е жеіл дістерін сынады. “Геометриялы фигураларды егжей-тегжейі жнінде табии сырлары мен рухани діс-айлалар кітабы” геометрия салу есептерін срыптап, бір жйеге келтірген. Жзден аса есепті салу дістері крсетілген. Бларды ішінде: парабола салу, брышты трисекциялау, кубты екі еселеу, дрыс кп брыштар салу, кп жатар салу, жазы фигураларды трлендіру т.б. бар. бу Насыр л-Фараби адымы траты циркуль мен бір жаты сызыш жрдемімен шешілетін есептерді мол арастырды. Осы ебекте 3, 4, 5 т.б., яни лшемді куб салу есебін ойша алай шешу идеясы бар, оны “Болжамдаы геометрияа кіріспе” атты трактат жазаны млім, біра ол ебегі бізге жетпеген. Осыан араанда бу Насыр л-Фараби кп лшемді абстракция геометрияны идеясын алаш айтушыларды бірі деп жорамалдауа негіз бар. бу Насыр л-Фарабиді трактатын математикалы тарихшылары осы уаыта дейін ататы Хорасан математигі бу-л-Уафаа теліп келгені аныталды. бу Насыр л-Фараби арифметикалы саласында “Теориялы арифметикаа ысаша кіріспе” деп аталатын ебек жазан. Оны кптеген логикалы ебектерінде математикалы логиканы элементтері де кездеседі. бу Насыр л-Фарабиді математикалы идеяларын, мраларын бу-л-Уафа, бу ли ибн Сина (Авиценна), бу Райхан Бируни, Омар айям сияты шыыс ламаларымен атар Роджер Бэкон, Леонардо да Винчи трізді Еуропа алымдары да кп пайдаланан. Физика саласындаы бу Насыр л-Фарабиді крнекті ебегі “Вакуум туралы” деп аталады. Мнда ол вакуум жо екенін ежелгі гректерде сирек кездесетін тжірибеге сйенген логикалы орытындылар арылы длелдеуге тырысан. бу Насыр л-Фараби бл ебегінде вакуум мселесінен баса да физиканы р трлі мселелерін арастырып, сол кездегі ылымны дрежесіне сай з шешімдерін дрыс тапан (денені жылудан лаюы не кішіреюі, тсірілген кернеуге, ысыма байланысты ауа клеміні лаю немесе кішірею задылытары, ауаа тсірілген кернеуді берілуі, т.б.). бу Насыр л-Фараби химия, медицина, география, минерология т.б. жаратылыстану ылымдары бойынша да шыармалар жазан: “Алхимия неріні ажеттігі туралы” атты трактатында з тсындаы алхимиялы білімдерді талдап, алхимияны жалан абыршаынан ылыми днін бліп алып, оны белгілі бір зерттеу пні бар жаратылыстану ылымыны бір саласы ретінде арастырады. бу Насыр л-Фараби медицина саласында “Адам азалары жніндегі Аристотельмен алшатыы жнінде Галенге арсы жазылан трактат]]”, “Жануарлар азалары”, “Темперамент туралы” т.б. ебектер жазан, онда негізінен медицинаны теория мселелерімен айналысып, медицина неріні пнін, міндет-масатын анытап беруге тырысады. бу Насыр л-Фарабиді философия жне натурфилософия ебектерінде жаратылыстануды кптеген мселелеріне тоталады.Жаратылыстану саласында жазан трактаттары да, бл салаа осан жаалытары да ыруар. Физикалы былыстарды талдайтын ебегі оннан асады. Оны таразы туралы, механизмдер туралы, оптика мен бос кеістік (вакуум) туралы кптеген нды тжырымдары лемге йгілі. Ол механикаа математика мен геометрия дістерін жан-жаты пайдаланды, тжірибені логикалы тере ойлау нтижелерімен штастырды. Астрономида кн апогейі орныны траты болмайтынын з тжірибесі арылы баылап анытаан. Сулені таралуын геометрия оптика задылытарымен длелдеп береді. Сулені жиналу, сыну, тарау, шоырлану задылытарын геометриялы дл дістермен тапан бу Наыср л-Фарабиді шыла туралы тсінігі Еуропа ылымына 17 асырда ана млім болды. Оны неміс астрономы И. Кеплер арабшадан аударып “фокус” атаан. Мны бу Насыр л-Фараби сегіз асыр брын “кйдіру”, “отты орын” мнінен шыарып “мхара” атаан. Ол жне з олымен ойыс айна, яни парабола, линза жасап, бларын ылымда олданан да болатын.бу Насыр л-Фараби ежелгі гректі лы астрономы Клавдий Птоломейді ебектерін тсіндіре, кемелдендіре отырып, з тарапынан да теориялы (математикалы), практикалы мні зор орытындылар жасап, соны идеялар, пікірлер айтады. Мысалы, ол тарихта тыш рет Шолпан планетасыны Кнні бетін басып туін баылайды, “Астрологиялы болжамдарда не дрыс, не теріс” деп аталатын трактатында лама ылыми астрономияны, жлдыздарды орны, тр-тсі, озалысы т.б. крінерлік асиеттеріне сйеніп, жер бетіндегі оиаларды, адам міріні болашаын алдын-ала болжауа болады дейтін ддмал, кмнді ылымсыматы астрологиядан бліп арайды. ламаны ылыми-философиялы ебектерін байыптап айта арау барысында оны педагогика тарихындаы лы тлаларды бірі боландыын креміз. Ол – шыыс елдерінде тыш сындарлы педагогикалы жйе жасаан аартушы оымысты. Жас рпаты сана-сезімін алыптастыру шін ш нрсені ерекшелігін жйелеп, дйектеп алу шарт:
