бу Насыр л-Фараби (870-950 ж.ш)-лемге йгілі ойшыл, филосов, социолог, математик, физик, астроном, ботаник, лингвист, логика, музыка зерттеушісі. лы аын Абай нанбайлы «ылымды іздеп, Дниені кздеп, Екі жаа ілдім..,»-деп ескертуінде Фараби ебектерімен сусындааны белгілі. бу Насыр л-Фараби мен Абай нанбайлы шыармаларындаы пікір сабатастыын, аын шыармашылыы нр алан рухани кздеріні тп-тркініне зер салатын болса, алдымен екі лы ойшыла орта «жан уаты» немесе Абайды з сзімен айтанда «зін таныматы» жніндегі кзарасына айрыша назар аудара отырып, екі ойшылды да тамаша филосов екендігін байадым. Сонымен атар, кітапты жазу барысында лы тлаларды састытарына да тотала кетуді жн крдім. Адамзат тарихында ылыми ойды здіксіз даму барысында «зін таныматы» немесе «жан уаты» туралы ойларды алыптасу жолдарын танып, білу крделі мселеге айналып, бастан-ая арама-арсы кзарастарды ріс алуына трткі болды. Адамны зін таныматы жніндегі ілімні алашы адамы кне дние философтарынан басталса да, оны з заманында ылыми жйеге тсіріп, алыптастыран дана бабамыз – бу Насыр л-Фараби. Жалпы «жан уаты» немесе «зін таныматы» жайлы крделі ой сарасына аза топыраында ары заманда Фараби, соы дуірде Абай атамыз тере бойлап баран. Абай ледері мен арасздеріндегі жан уаты жайлы ой толауында «жан мары», «жанны жибили уаты», «жан уаты», «жанны азыы» т.б. осы іспеттес философиялы сарындаы ойларын таратанда: «Жан уаты деген уат-бек кп нрсе, брін мнда жазара уаыт сиызбайды»-деп, айрыша ескертуді зіндік себептері бар. Бл тжырымнан аынны «зін таныматыы» жніндегі ілімні тарихымен толы таныстыы аны байалып, з тарапынан ойларын ке трде тыдаушыларына молынан жеткізе алмаан кініші де сезіледі. Жан уаты жнінде Фараби олданан философиялы терминдер Абайды ледері мен Жетінші, Он жетінші, Жиырма жетінші, Отыз сегізінші, ыры шінші арасздерінде сол тпнсадаы алпына немес азаы ыма сай балама сздермен оырмана жеткізе білген. Аынны Он тртінші, Он жетінші арасзі мен «уелде бір суы мз аыл зерек…», «Кзінен баса ойы жо…», «Мала досты мы жо малдан баса…», «Алла деген сз жеіл…», «Жрек –теіз, ызыты брі асыл тас …» ледерінде арнайы сз болып, талыланатын аыл, айрат, жрек, жайлы философиялы маынадаы ойларыны бастау алар кзі Фараби ебектерінде жатыр. Фараби «Ізгі ала трындарыны кзарастары туралы трактат» атты ебегінде адамны зін таныматыы жнінде айтылатын ойларын «сімдік жаны», «хайуан жаны», «адам жаны» деп жйелейді. Адам жанына (интеллект), оны ішкі жне сырты сезім мшелеріне талдау бергенде жрекке немі шешуші мн беріп, ерекше даралай крсетіп отырады. Фараби «Жрек – басты мше, мны тнні ешандай баса мшесі билемейді. Бдан кейін ми келеді. Бл да басты мше, біра, мны стемдігі бірінші емес» – деп, жрекке шешуші мн бере араса, Абай да: «Сен шеуіні басыды оспа мені ісім»– депті. «Біра, сонда билеуші жрек болса жарайды»– деген тжырыма келеді. Бдан екі лы ойшылды да жрек жніндегі танымдарыны негізі бір екені, тек баяндау трі басаша берілгені крінеді. Аын Фараби йарысындай жрекке шешуші мн-маына берумен атар, оны ізгілік, раым, шапаат атаулыны шыар кзі, трар мекені деп біледі. л-Фараби сезім мен ойлау, трбие мен іс-рекет жйесін жетілдіру мселесіне айта айналып соып отыран. Білімсіз адамгершілік молаймайды, білімсіз адам згені абзал асиеттерін тани алмайды. Жан-дниені трбиелемей лкен жетістікке жету жо. ылым мен трбие штасса ана рухани салауаттылыа жол ашылма. Мінез-лын тзей алмаан адамны аиат ылыма олы жетпейді деп ескертеді.Оны пікірінше, тыш рет философиялы баытты алаш негізін салушы – грек философы Пифагор, яни пифагоршылар мектебі. Бл жерде Фараби ежелгі Грекиядаы негізгі ылыми философиялы мектептерге шолу жасап, з пікірлерін ортаа салады. Философия, бу Насыр л-Фарабиді білуінше, адамда ана болатын “е ерекше” игілік – аыл, парасат арылы мегеріледі. Аыл, парасатты ызметі алай болса, солай бет-алды жргізілмеуге тиіс, онда масаттылы сипат алады. Оны негізін логика нері арастыратын ойлауды дрыс дістері рады. бу Насыр л-Фарабиді атап крсетуінше, адам зіні баыта жету жолын логикадан бастаан жн. Бір сзбен айтанда, Фараби адамдарды з кздеген масатына жетуі оны зіне ана байланысты екенін айтады. Адам рухани жаынан немі зін-зі жетілдіріп отыруа тиіс, адам тек аиатты, айналадаы дниені танып-білу арылы жетіледі деп тйін жасайды. бу Насыр л-Фараби адам міндетті трде адал ниетті болу керек деп есептейді. йткені, жасы істер істеп, мны тлеуін ктсе, адам бл істерін жамандыа айналдырады. бу Насыр л-Фараби з заманындаы ылымны барлы салаларынан, сіресе, математика, астрономия, физика, жаратылыстану ылымдарынан кп мралар алдырды. “ылымдар тізбегі” деген ебегінде сол кездегі ылымды лкен-лкен бес салаа бледі:
