Время Ирены Сендлер к тому моменту было драгоценным, его оставалось мало. В 2008 году, в возрасте 98 лет, успев стать свидетельницей не только доброй части столетия, но и увидеть, как вырастают те, кто выжил благодаря ее несгибаемому моральному кредо, Ирена Сендлер тихо покинула этот мир в небольшой квартирке в центре Варшавы, окруженная несколькими из «своих» детей. Она похоронена в маленькой рощице, где деревья осенью тихо роняют листву, и люди каждый год первого ноября зажигают на ее могиле свечи и украшают ее маленькими букетами цветов. Такие свечи горят здесь не только первого ноября. В тиши польского леса, где певчие птицы, как и прежде, приветствуют тех, кто способен услышать их зов, огонь памяти о ней неизменно отбрасывает алые блики в окружающих сумерках. На ее надгробном камне выбиты лишь годы жизни и имена родителей. Но если бы нам пришло в голову подыскать более развернутую эпитафию, возможно, ей стали бы слова Махатмы Ганди, который однажды сказал: «Горстка решительных, вдохновленных неугасимой верой в свою миссию, могут изменить ход истории»404. Именно такими были Ирена Сендлер и ее друзья, и это их история.

Примечания

1 Pawiak Museum, public exhibition, 2014; см. также Leon Wanat, Za murami Pawiaka, Warsaw: Książka i Wiedza, 1985.

2 Testimony of Irena Sendlerowa, Association of «Children of the Holocaust» in Poland, www.dzieciholocaustu.org.pl/szab58.php?s=en_sendlerowa.php.

3 Образы взяты из народной легенды; см., к примеру, Hayah Bar-Yitshak, Jewish Poland: Legends of Origin: Ethnopoetics and Legendary Chronicles, Detroit: Wayne State University Press, 1999, 44.

4 Miriam Weiner, «Otwock,» Routes to Roots Foundation, www.rtrfoundation.org/webart/poltow nentry.pdf; см. также Chris Webb, «Otwock & the Zofiowka Sanatorium: A Refuge from Hell», Holocaust Education & Archive Research Team, www.holocaustresearchproject.org/ghettos/otwock.html.

5 «Irena Sendlerowa», Geni database, www.geni.com/people/Irena-Sendlerowa/600000001994 8138463.

6 Magdelena Grochowska, «Lista Sendlerowej: Reportaћ z 2001 Roku», Gazeta Wyborcza, May 12, 2008, n. p.; также David Barré and Agata Mozolewska, Elle, elle a sauvé les autres… Paris: Éditions du Cosmogone, 2009.

7 Александр Копинский, личная переписка.

8 Grochowska, «Lista Sendlerowej».

9 Йорам Гросс, личная переписка.

10 Grochowska, «Lista Sendlerowej». В целом нежелание того, чтобы еврейские дети и дети из семей католиков играли вместе, обычно исходило от евреев; см. Mark Paul, «Traditional Jewish Attitudes Toward Poles,» January 2015, www.kpk-toronto.org/archives/jewish_attitudes.pdf.

11 «Irena Sendlerowa: O Pomocy Żydom», Lewicowo, October 6, 2011, lewicowo.pl/o-pomocy-zydom. Данная статья – репринт оригинального текста This Is My Homeland: Poles Helping Jews, 1939–1945, eds. Władysław Bartoszewski and Zofia Lewinо́wna, 2nd ed., Krakо́w: Znak, 1969. Текст основан на двух более ранних свидетельствах – статье Joseph Goldkorn, «He Who Saves One Life», Law and Life, no. 9 (1967), и письменном свидетельстве Ирены Сендлер, впервые опубликованном под названием «Those Who Helped Jews» в Bulletin of the Jewish Historical Institute 45/46, 1963 год.

12 Ibid.

13 Anna Legierska, «A Guide to the Wooden Villas of Otwock», August 10, 2015, Culture.pl, http://culture.pl/en/article/ a-guide-to-the-wooden-villas-of-otwock.

14 Grochowska, «Lista Sendlerowej».

15 Marjorie Wall Bingham, «Women and the Warsaw Ghetto: A Moment to Decide», World History Connected, worldhistoryconnected.press.illinois.edu/6.2/bingham.html.

16 Grochowska, «Lista Sendlerowej».

17 Legierska, «A Guide to the Wooden Villas of Otwock».

18 «Rediscover Polish Scouting», Polish Scouting and Guiding Association, http://issuu.com/zhp_pl/docs/rediscover.polishscouting.

19 «Piotrkо́w: Pamiątkowa tablica ku czci Sendlerowej», ePiotrkow.pl, www.epiotrkow.pl/news/Piotrkow-Pamiatkowa-tablica-ku-czci-Sendlerowej-,2801. См. также Paweł Brojek, «Piąta rocznica śmierci Ireny Sendlerowej, Sprawiedliwej wśrо́d Narodо́w Świata», Prawy, May 12, 2013, www.prawy.pl/wiara/3049-piata-rocznica-smierci-ireny-sendlerowej-sprawiedliwej-wsrod-narodow-swiata.

20 Anna Mieszkowska, Prawdziwa Historia Ireny Sendlerowej, Warsaw: Marginesy, 2014, 21–22.

21 «Fundacja Taubego na rzecz Życia i Kultury Żydowskiej przedstawia Ceremonię Wręczenia Nagrody im. Ireny Sendlerowej», October 23, 2013 program, Museum of the History of Polish Jews, http://nagrodairenysendlerowej.pl/dir_upload/download/thumb/9b515fb73c99cb31408f589b0b27.pdf.

22 Museum of the History of Polish Jews, 2010, «Irena Sendler», Polscy Sprawiedliwi (Polish Righteous), www.sprawiedliwi.org.pl/en/cms/biography‑83/.

Перейти на страницу:

Поиск

Все книги серии Феникс. Истории сильных духом

Похожие книги