СМЕРЦЬ I НЕЎМIРУЧАСЦЬ
ДЗЕЮЧЫЯ АСОБЫ
С Е Й Б I Т Ы:
Б е л а р у с ь.
К а с т у с ь К а л i н о ў с к i.
А р с е н ь С т а н е в i ч - сябра Кастуся.
К а р а л i н а Я ц ы н а.
В а с т р а в у х - камандзiр атрада iнсургентаў.
Ю з э ф а Я н е в i ч.
П а н З а р у б а.
Б р о н ю с М а р ц я в i ч у с - кiнжальшчык.
А Р А Т Ы Я:
П а р х в е н Б а б а е д па мянушцы Ч о р т а ў Б а ц ь к а.
Я ў х i м Б а р д а н о с.
Я ў х i м i х а.
Ч о р н а я п л а к а л ь ш ч ы ц а.
А г е й Б л а ж э н н ы - юрод.
Б а б а Г а р э л i х а - удава.
I г н а с ь Ш о с ц i к.
Н я м ы Я н.
К Р У М К А Ч Ы:
Г р а ф М i х а i л М i к а л а е в i ч М у р а ў ё ў.
I м п е р а т а р А л я к с а н д р I I.
Ж а н д а р с к i п а л к о ў н i к Л о с е ў.
П а л к о ў н i к Ц а п л i н.
К а п i т а н ф о н Ю н г е н.
П а р у ч н i к Г о г е л ь - член следчай камiсii.
I Н Ш Ы Я:
П а с л а н е ц б е л а г а ж о н д у.
В i т а ў т П а р а ф i я н о в i ч.
М а р ы я Г р э г а т о в i ч.
С т о ц к i.
М а д а м д э С а л ь е.
П а л к о ў н i к Ш а л г у н о ў - старшыня следчай камiсii.
П а л к о ў н i к б а р о н Т ы з е н г а ў з е н.
Сяляне, прахожыя, салдаты, натоўп, госцi на бале, члены следчай камiсii i трыбунала.
АКТ ПЕРШЫ
КАРЦIНА ПЕРШАЯ
Ж а н ч ы н а.
Я - Беларусь... Я - чорная зямля...
Я - мацi ўсiх дзяцей маiх.
I ўсiх гасцей, што прыйдуць з добрым словам
На берагi маiх празрыстых рэк.
Нямнога, пэўна, знойдзецца такiх,
Што злом мяне успомняць. Толькi тыя,
Што смерць прыносiлi ў мае палi
I зараз спяць на дне маiх курганаў.
Я - перад вамi... Паглядзiце... Рукi...
Стагоддзi працы - шрамамi на iх.
Я - ў чорным. Але быць бы мне ў барвяным
Ад рэк крывi, што працяклi па мне...
Якой была я светлаю дзяўчынай!
Ў каралах арабiн, ва ўборы ясным
З зялёнага атласу i ў сапфiрах
Маiх азёр бязмежных i крынiц.
I цар прыслаў - мяне ў рабынi сватаць -
Сваiх паноў з мячом, свiнцом, агнём...
I вось я скiнула свае уборы
I чорны плашч усклала. Ў соты раз.
Але ў бясконцых, страшных гэтых бедах
Не апусцiла я сваiх вачэй....
Вы, што глядзiце зараз мне ў зянiцы,
Вы, светлыя, вы, добрыя, вы, дзецi
Вялiкiя мае, павiнны ведаць
Паданнi краю.
Вось, вазьмiце крылы,
Якiя Вас туды перанясуць...
I уявiце, што якраз сягоння
Рассыпалiся вёскi i палацы
Чырвоным жарам. Шыбенiцы страшна
На раздарожжах стогнуць па начах...
Па жылах рук маiх iдуць салдаты
I валяць родны лес наўсцяж дарог,
I паляць пушчы, каб нiхто не здолеў
Схавацца там са зброяй i страляць
Па карнiках. Яны ж паўсталi, дзецi,
Не вытрымалi рабства i цяпер
Ляжаць, забiтыя рукой варожай,
Мiж зрынутых калон маiх лясоў.
Не будзе дрэваў - i мяне не будзе...
Паслухайце... Вось... Вось яшчэ... Яшчэ.
I уявiце, што сягоння, зараз,
Выходзяць лепшыя сыны змагацца.
I рог гучыць. I раўкаюць гарматы.
I мужыкi, што верылi спачатку
Ў цара, цяпер за лепшымi iдуць.
Узняўшы вiлы ў зарыва... I гэта
Зрабiў адзiн з сыноў маiх... Кастусь.
Сын той зямлi, што несла крыж пакуты...
Беларусь. Глядзiце! Успомнiце! Прыходзiць час!..
