Больш не гаварылі. Кулагін сядзеў, звесіўшы галаву. Ці не драмаў… Кастусь таксама адхінуўся на спінку сядзення, адчуваў, што яго ўсяго ахутвае прыемная лянота. Натаміўся на стагаванні.
Сонца апускалася за Вішнёва. Большала, чырванела. I вось ужо толькі хмары свецяцца адбіткамі яго праменняў.
3 канторы яшчэ не разышліся. Сядзелі, чакалі старшыню. У кожнага знаходзілася тэрміновая справа да Кулагіна. Ён прама на ганку пагаварыў з брыгадзірамі, забег у кабінет, каб падпісаць паперкі, якіх нямала назбіралася за дзень у бухгалтара.
— А што рабіць з прэміяй для сёмай брыгады? — спытаў бухгалтар.— Чыжэвіч адмаўляецца ад яе. Вымпел узяў,— тут парторг пераканаў яго, кажа, гэта палітычная справа,— а ад грошай адмаўляецца, і ўсё. Куды мне іх?
— Купіце радыёлу і завязіце яму ў клуб. Пласцінак таксама купіце. Ну, усё? — а потым яшчэ спыніў бухгалтара ў дзвярах, загадаў: — Разлічыце Вярэйчыка з пятнаццатага ліпеня, выпішыце прэміяльных сто рублёў. Потым правядзем рашэннем праўлення. Супроць ніхто не будзе: чалавек стараўся.
Кастусь сядзеў у машыне маўклівы, задумлівы. Ён заўсёды ведаў, што пакіне вёску, але заўсёды пра свой ад’езд думаў, як пра нешта надта далёкае. Але цяпер, калі яго ад’езд азначан нейкім канкрэтным тэрмінам, яму раптам стала вельмі сумна.
Каля дарогі буяла маладая бульба, бліжэй сюды прыпыленая, а далей — густая, зялёная. За бульбай сцяной стаяла жыта. Яно як пайшло ў колас, дык пасвятлела, адлівала жаўцізной. Сінеў вечар, далячынь хавалася ў туманнай смузе. Смуга гусцела, набліжалася, і раптам за вокнамі машыны стала цёмна: шафёр уключыў фары.
— Ты там не заснуў? — павярнуўся да яго Кулагін.
— Ды не,— азваўся Кастусь.
Кулагін спачатку маўчаў, нібы прыглядаўся да хлопца, а потым загаварыў:
— Дык я, Ігнатавіч, табе скажу, што мне шкада з табой расставацца. Шкада, як з родным сынам. Вось мы ўдваіх з Кацяй дажываем свой век, а некалі ж і ў нас была сям’я, былі дзеці… А цяпер адзін сын на цаліне парторгам у саўгасе. Другі ў Ленінградзе, у інстытуце выкладае. А самы меншы ў Данбасе. Жывуць… I мы ім не патрэбны. А ты ж бачыў, якую хату паставіў. Навошта, для каго? Параз’язджаліся… Каб яны цяпер пачыналі жыць, хоць аднаго ды ў калгасе пакінуў бы. А тады, сам разумееш… Нават не верылася, што такое жыццё настане. А яшчэ лепей будзе, Ігнатавіч. Нават не ўяўляеш, як будзе. Дом адпачынку калгасны пабудуем. Думаю я, Ігнатавіч, балота расчысціць, глей і торф на поле вывезці, а там зрабіць возера. Мне гавораць, каб балота зусім асушыць, але я не згодзен. Колькі там той зямлі… Карысці болей будзе, калі торф ды глей з балота на поле вывезці. Няхай будзе возера. На беразе парк пасадзім. А ў парку дом адпачынку пабудуем. Лодачную станцыю. Хай людзям памяць пра Кулагіна застанецца. А што, не так? Можа, калі і ўспомняць добрым словам… Ды гэта ўсё дробязі. Я табе скажу — заказаў праект новай вёскі. Будзем будаваць горад… Не, я нават не ўяўляю, як будуць жыць у вёсцы праз некалькі год. Няхай нават праз дзесяць. Падумаеш іншы раз, і так шкода стане самога сябе, хоць плач: стары, мала жыць засталося. Вось так, Ігнатавіч… Але твая жонка цябе чакае: бач, ва ўсіх вокнах святло,— сказаў ён, калі машына спынілася ля Кастусёвага двара.— Ну, бывай, Ігнатавіч!
Ульяна не спала. Яна сядзела на палку ля печы і нічога не рабіла. Проста сядзела і чакала сына. Кастусь нават не ўбачыў яе, калі ішоў у пярэднюю хату. Жонкі дома не было.
— А дзе ж яна? — спытаў ён, убачыўшы маці.
— Ліна… Ай, сынок, нарабіла твая Ліна. Сабрала чамаданы і — на станцыю… Запіску пакінула.
Кастусь стаяў, як аглушаны.
— Запіска на стале, кажу,— устрывожылася маці.
Прачытаў:
Кастусь хацеў быў кінуцца на станцыю, нават выбег на вуліцу, але зразумеў, што бегчы позна, што цягнік на Гомель пайшоў. А ноччу Ліна выедзе з Гомеля. Кастусь вярнуўся ў хату. I ўсё хадзіў і хадзіў у пярэднім пакоі, нібы хацеў у гэтую ноч уцячы сам ад сябе.
3
Пяцьдзесят гектараў сенажаці выдзелілі для вішнёўцаў за рэчкай Цярэшкай. Трава на гэтым урочышчы была няроўная — у лагчынах густая, укосная, а на ўзгорках — рэдкая лугавая аўсяніца, конскае шчаўе, палын, а дзе і зусім адзін лазняк рос.
Дзялілі сенажаць усёй вёскай.
Павел трымаў шапку, кожны падыходзіў і выцягваў адтуль згорнутую ў трубачку паперку з нумарком. А потым па нумарку і наразалі кожнаму дзялянку.
Паўлу, як на зло, выпала вельмі няўдалая дзялянка. 3 аднаго краю яшчэ нічога, а з другога — толькі лазнячок.
— Кошыкі будзеш плесці,— пажартаваў нехта.
