– Дьэ, бэрт эбит… Манна мин саха со?отохпун. Билигин элбээтэхпит… Чэ кытааты?, Саха сирин сонунун то?о тардан, кэпсээн кэби?и?… – уоллара кинилэри санныларыттан хам куу?ан ылла уонна ха?аарыма т?гэ?ин диэки илдьэ барда.
Уолаттар Б?т??н?скэйдэрин т???н?н ыкса билсэн истэхтэрин аайы кинини с?б?л??ллэрэ элбээн истэ. Хоту дойду уола холкута, ?т??-мааны майгыта ки?ини астыннарар. Бэйэтэ айыл?а о?ото буолан, дьо?ус да?аны у?уохтаах буоллар, эт-сиин ?тт?нэн кыахтаах. К??стээх уол турникка «солнцены», «выход силой» уонна да атын к?р??нэри холкутук о?орор. Нууччалыы олус ыраастык са?арар, нуучча уолаттарын сытыы тылынан-???нэн ба?ыйара да диэххэ с?б?. Элбэх к?рд??х к?р?дь??с анекдоттары кэпсиир, инньэ гынан, саллааттар куттарын тутар уонна с?ргэлэрин к?т???р. Ма?най утаа иккис сылын сулууспалыыр уолаттар кыра диэн сэнээн киирэн биэрэллэрэ ???. Биирдэ Карпенко диэн б?д??-сада?, у?ун уолу на?аалаабытыгар биирдэ эрэ охсон кэбиспиттээх. Онтон ыла онноо?ор «дедтар» киниэхэ чуга?аабат буолбуттара.
Соро?ор дьиибэлэнэн, эмиэ да кырдьык-хордьук курдук:
– Мин бэйэм долгааммын, оттон т?гэх ?б?гэлэрим поляктар. Дьи?нээх араспаанньам «Бетинскэй» диэн ээ… – дии-дии, к?лэн-??рэн бэйэтэ да кыара?ас хара?а олох да к?ст?бэт буолара.
Дэриэбинэ?э олохтоох чукчалары кытта олус тапсара. Анараалар да?аны кинини бэйэлэрин ки?илэрин курдук ылыналлара. Дэлэ?э дьиэлэригэр биир да быраа?ынньыгы к?т?ппэккэ ы?ырыахтара дуо? Бэйэтэ эмиэ сулууспалыыр станцията дэриэбинэттэн к?ст?н турара, ол да и?ин самоволка?а сотору-сотору барара. Олохтоохтору кытта булт-алт ту?унан уопсай тылы булан сэ?эргэ?эрэ.
Рота старшината прапорщик Павленко кини бэргэн булчутун ?ч?гэйдик билэр буолан, саас, к???н икки уостаах саатын уларсан, кустата ыытара. Оттон Б?т??н?скэй бэйэтэ кы?ынын байыаннай чаас турар сириттэн чугас эргин сылдьан, олохтоох дьонтон уларсыбыт капкаанынан кырсаны булта?ара. Бултаабыт кырсатын тириитин бэйэтэ та?астаан эписиэрдэри кытта мэнэйдэ?эрэ.
Биир ?т?? к?н Володя Ананийдаа?ы б????лэктэн чугас муора кытыытыгар ы?ыран киллэрдэ. Уолаттар уу кытыытыгар кытылы кэрийэ, улахан ба?айы киит балык ойо?осторун у?уо?а сиргэ батары саайыллыбыттарын уонна б?д?? таастарынан б???-та?а гына тула тэлгэммиттэрин сэргии к?рд?лэр. Итилэр аттыларыгар чукчалар муора?а бултуу тахсалларыгар ту?анар вельботтара ойо?осторунан сыабынан баайыллан сыталлар. Салгыы ол ойо?ос у?уохтарыгар быанан моржа, нерпа тириилэрин тиирэ тардан баайан куурда уонна араас бэйэлээх сыанан ньал?арыйа сылдьар балыктарын хатара ыйаабыттарын са?а к?р?р дьон с?рдээ?ин дьиктиргии, с??? к?рд?лэр. Ол аайы Володя биир кэм айа?а хам буолбакка кэпсии истэ:
– Би?иги, хотулар, эмиэ балыкпытын маннык хатарабыт, дьуухала о?оробут. Бу дойдуга эмиэ тыала-куу?а бэрт буолан, салгы??а балык т?ргэнник хатар. Аны Саха сирин киин оройуоннарыгар курдук сахсыр?а э?ин суох…
Тэйиччи муора хомотун кытыытыгар коса?а, дэриэбинэ дьоно астаммыт кииттэр дьардьамаларын бульдозерынан та?ааран бырахпыттара муора долгунугар суураллан, тыалга охсуллан хатан, кууран хаалбыт у?уохтара дьикти скульптура буолан ?р???л?н?н к?ст?н турар. Онно тиийбиттэрин кэннэ, Володя Б?т??н?скэй аарыма улахан киит сы?аа?ын у?уо?ун анныгар илиитин ???э уунан к?рд?р?н туран эрэ:
– К?р?н кэби?и?, урут былыр чукчалар, бу киит маннык улахан сы?аа?ын у?уо?унан ярангаларын карка?ын о?ороллоругар ту?аналлара эбитэ ???. Онтукалара бу курдук коническай бы?ыылаах буолан, хайа да бэйэлээх к??стээх буур?а?а бэриммэккэ, с?рдээ?ин тулукта?ан турар эбит. Онтон туох баар этэ, халы? сыата, тириитэ, и?э-???э барыта басты? ас буолан ту?а?а тахсара ???. Ол и?ин бачча муус-хаар буур?а дойдутугар, унньуктаах у?ун кы?ыны киит курдук улахан балык этинэн, а?аан-сиэн этэ??э туорууллара ???. Ма?а-ото суох сиргэ олорор дьон бы?ыытынан, киит халы? сыатын уулларан, оттук о?остон астарын бу?арыналлара. Анал о?о?уулаах таа?ы дь?л? ха?ан о?орбут и?иттэригэр уулларбыт сыаларын и?игэр, туундара инчэ?эй муо?ун синньэтэн уган ы?ыырынньык гынан сырдатыналлар эбит. Киит бытыга саамай сыаналаах былдьа?ыкка сылдьар табаар бы?ыытынан биллэрэ. Ол курдук, наарталарын ыла?ар кэтит ?тт?н ылан и?иннэрэн халтарыйарыгар, сыыдам буоларыгар ту?аналлара, оттон синньигэс бытыгын бы?ан к??г?гэ леска о?орон балыктыыллара. Маннык киит бытыгыттан о?о?уллубут леска кырыарбат да, муу?урбат да?аны буолан былдьа?ыкка сылдьара диэн ???йээннэргэ кэпсэнэр.
Ананийдаах Коля хоту дойду уолун кэпсээнин олох энчирэппэккэ и?иллээн турдулар, улаханнык сэ?ээрдилэр. Киинэ?э эрэ к?р?р киит курдук балык с???мэр ту?алаа?ын, Арктика?а олорор омуктар олохторугар ураты суолталаа?ын са?а биллилэр.
– Мин саамай к??стээх ба?а санаам – киит балыгы бултаа?ын. Анаан-минээн олохтоох дьон хайдах маннык улахан балыгы бултаан-алтаан ?л?р?лл?р?н к?р??… Дьэ, онно сылдьан булта?арым буоллар, чахчы Чукотка?а сылдьыбытым, киити бэйэм бултаспытым диир кыахтаныам этэ. Ол ба?а санаабын рота старшинатыгар прапорщик Павленко?а уонна олохтоох б????лэк булчуттарыгар этэн турабын… – дии-дии, Б?т??н?скэй Колялаах Ананий диэки астыммыттыы к?рб?тэ-истибитэ.
