– Табе падабаецца мастацтва акупантаў? – яна пляснула мяне па плячы, пляснула балюча з той жа непасрэднасцю, з якой у таксоўцы песціла валасы.
Я зразумеў па-свойму:
– Пры чым тут Трэці Рэйх? І Нямеччына? Якія акупанты?
– З-за такіх, як ты, дурач-ч-чына, з-за такіх… Маёй краіне… У маёй краіне… – Яна павярнулася спінай і, здавалася, захліпала. Я праз вялікую паўзу няўпэўнена дакрануўся да яе пляча. Вельмі асцярожна.
– Прабач. Я праўда не разумею. Патлумач, калі ласка!
Яна тузанула галавой і павярнулася – так, што стаў бачны толькі профіль:
– Марк Шагал, дурань ты, быў беларусам! Не таму, што нарадзіўся ў Беларусі, а таму, што да самага скону – да самага – ты чуеш? –любіў адзіны горад на зямлі – Віцебск! Любіў, як дзяўчыну, як мару, як… Як вырай… Ведаеш, ёсць такое слова ў мове, на якой я размаўляю…
Тут трэба асабліва спыніцца (па-беларуску!) на тым, як яна тлумачыла мне, што такое беларуская мова з яе старажытнай пявучасцю, з яе градацыйнымі пяшчотнымі памякчэннямі (такімі, як адбываецца ў інверсіі з “ch” у слове “пяшчота”), з яе занядбаным, як Атлантыда, сучасным статусам. Мова, за якую ў тым фантастычным “выраі”, які яны так любілі з Шагалам, можна лёгка атрымаць пятнаццаць сутак па адміністрацыйным артыкуле “лаяўся матам, махаў рукамі”. За мову, уявіце! Не за словы, якія на ёй гаворацца, а менавіта за мову, якая ўтварае мелодыку гэтых словаў. Нават калі ты гаворыш “слава паліцыі”!
– Вырай, – працягвала яна, – гэта тыя цёплыя краі, куды лятуць птушкі ўзімку, каб уратавацца ад маразоў ды снегу (снежню) і, адначасова з гэтым, ва ўяўленнях старажытных беларусаў, нейкі чароўны край, дзе ніколі не бывае зімы. Вырай нельга перакласці простым “paradise” ці “hot region”, бо ніякі гэта не “region” – у кожнай птушкі ці класа птушак вырай свой, непаўторны. Хтосьці з іх ляціць у Афрыку, хтосьці – у Індыю. Зусім, як для людзей, заўваж! Хтосьці эмігруе ў Вільню, хтось – у Прагу. Але, – яна ўзняла палец дагары. – У прамым значэнні “вырай” – мясціны, дзе ніколі не бывае снегу.
“Як у Стамбуле?” – паспрабаваў я пажартаваць. “Як у Стамбуле”, – з лёгкасцю пагадзілася яна. Яшчэ я дадаў, што калі б у маім Масачусетсе нельга было б размаўляць не нейкай мове, я б прынцыпова яе засвоіў і камунікаваў бы толькі на ёй.
Наста працягнула мне лапу. Мы замірыліся. Распавёў, як у Бостане нам выкладалі, што Шагал быў мастаком, які нарадзіўся ў Расеі, працаваў камісарам у Сібіры, аднак большую частку жыцця пражыў у Францыі ды ЗША. Яна ўвесь час хапала мяне за руку, перапыняла ды ўдакладняла: “Не ў Сібіры, а ў Віцебску! Не камісарам, а ўпаўнаважаным па культуры! Не Сібіры, а Віцебскага павету”. Я з усім пагаджаўся, а паспрабуй ты не пагадзіцца, калі побач такі знаўца эстэтыкі, які можа без доўгіх ваганняў пляснуць цябе па плячы ці нават па галаве, калі ты памыляешся!
– Слухай сюды, Джон Вілаў, мастацтвазнаўца! Слухай і запамінай. У 1973 годзе Марк Шагал адзіны раз за ўсё сваё доўгае эмігранцкае жыццё наведаў Савецкі Саюз. Выставіў палотны ў Трэццякоўцы. Наведаў Ленінград. Быў сардэчна запрошаны ў родны Віцебск. Той самы горад, які намаляваў нават на плафоне Opera Garni ў Парыжы. Там, ведаеш, такі раскошны інтэр’ер, шмат золата і аксаміта, а над галовамі – Віцебск: платы, хаты… Родны, далёкі, маркотны Віцебск. А тут! Афіцыйная дэлегацыя, Міністэрства культуры, “Волгі”, піянеры і паветраныя шарыкі. Вэлкам хоўм, Марк! Дазвольце вас правесці і паказаць, як квітнее родны Віцебск! Як яго, блядзь, пліткай тратуарнай захуярылі, пазносіўшы к чарцям усю гэтую драўляную казыцень (Janka, I added here some curse words trying to expressively translate such lexical elements as “fucking decorated it with shitty pavement tiles”. I did it according to Web-dictionary on Porn.by, please, correct if I did some mistakes). І ведаеш што? Шагал адмовіўся! Здаецца, ехаў адно толькі каб на радзіму паглядзець, а ў Віцебск ехаць адмовіўся! Ведаеш, чаму?
- Чаму?
– Таму, што калі ты з’язджаеш, з’язджаеш назаўсёды, уся твая радзіма змяшчаецца вось тут… – яна кранула грудзі злева. – Ты яе гадуеш, мілуеш і туліш да сябе. І не хочаш нават ведаць, што з ёй (а дакладней – з яе ценем у так званай рэальнасці) зрабілі нейкія алігафрэны ў ботах і камуфляжы!
І праз паўзу:
– Ведаеш, чаму я тут? Чаму ў Стамбуле? Таму, што я з’язджаю назаўсёды! Як мага далей. Можна было б застацца ў Еўропе, але ведаю: з Варшавы ці Прагі – вярнуся. Аднаго дня прачнуся, пагляджу навіны ў Інтэрнеце і папаўзу да мяжы. Нібы проста на вербы з таго боку паглядзець. А там зачаравана, павольна – пашпарт памежніку і ў пастарунак. Ты разумееш?
