Увечары маці просіць Платона:
— На ліха табе задзірацца з гэтымі прайдзісветамі. Макуха нічога не забывае. Ён заўсёды знойдзе час, каб табе адпомсціць.
Загурскі нецярпліва адмахваецца. Яму не па нутры матчына хваляванне.
— Ваўкоў баяцца — у лес не хадзіць. Ды і не адзін я тут, Даша. Усе людзі за мяне. Я тут у сваім куце жыву. А ў такіх, як Макуха, зямля гарыць пад нагамі.
Маці дакорліва ківае галавой.
— Я гэтую пароду ведаю,— кажа яна.
— Проста вы прывыклі спакойна жыць. А я не хачу гэтага балотнага спакою. I няхай яны толькі паспрабуюць нам перашкаджаць…
На тым і заканчваецца гэтая адвечная размова ў нашай хаце.
5
Мы стаім пад вярбой на кургане. Я прывёў сюды Фрузу, каб паказаць ёй магілу партызан, што ў часе блакады стрымлівалі тут фашысцкіх карнікаў. Фруза задумліва глядзіць уніз, дзе між хмызнякоў пятляе рэчка Расянка. Пра што яна думае? Можа, стараецца ўявіць, што бачылі ў апошні раз гэтыя невядомыя нам людзі, аб якіх цяпер напамінае невялічкі каменны курганок. Летась пра гэта самае думаў я, і мне здаецца, што кожны чалавек павінен у першую чаргу падумаць пра гзта.
У чыстым блакітным небе паволі плывуць белыя бухматыя воблакі. Кажуць, калі такія воблакі бываюць у сяўбу, трэба чакаць ураджаю. Можа гэта праўда. Сёлета мы рассеялі нямала ўгнаенняў, не блага апрацавалі палі. Чаму ж не быць добраму ўраджаю?
Над поплавам высока-высока, аж пад самымі воблакамі, кружаць буслы. У іх ёсць свой абжыты кут — ясакар на Стасевым сельбішчы. Буслам добра. Яны ведаюць тут кожны кусцік, кожны кавалачак поплава. Ім хораша лётаць у сінім, празрыстым небе.
Чалавек таксама павінен мець свой абжыты кут. Няхай ён будзе нават не такі ўтульны, як наша Зарэчча. Зрэшты, усё залежыць ад самога чалавека.
— Як ты думаеш, Фруза,— пытаюся я,— што, калі мы самі паставім помнік?
Мабыць, я пытаюся нечакана і мае словы адрываюць Фрузу ад думак, што былі забралі яе ў палон. Яна як бы не разумее, чаго мне хочацца.
— Разумееш, Фруза, было прынята рашэнне паставіць тут помнік, але дасюль, як бачыш, усур’ёз за гэта ніхто не браўся.
Фруза маўчыць, і мне здаецца, што яна не верыць, быццам мы можам паставіць помнік. Я пачынаю пераконваць яе. Гавару горача і, як мне здаецца, пераканаўча. Фруза ўсміхаецца, упершыню, як мы знаходзімся на кургане.
— Ды я веру, што зробіце помнік… Я думала пра другое. Недзе чытала, як вялікая і дружная сям’я стала жыць у далёкім краі. I ўсё хацела ўцячы адтуль. Цягнула яе на новыя, лепшыя землі. А потым памёр бацька, паставілі на яго магіле крыж. Вось тады сын гэтага чалавека і кажа: «Цяпер нікуды не паедзем, Зямля прывязала нас да гэтага месца».— Фруза памаўчала крыху, потым дадала: — Успомнілася, а чаму і сама не разумею. А помнік абавязкова паставім. Хто не шануе памёршых, той не шануе сябе. А мы часта многае не ўмеем зберагаць у памяці…
Назад мы вярталіся па старой кардонскай дарозе. Тут усё напамінала мне аб мінулым. Па гэтай. дарозе я хадзіў у школу. Вось тут, у ельніку, сустрэў зімнім днём Хрысціну… Як даўно ўсё гэта было. Смешна? Не, бадай сумнавата. Тады ў мяне не было клопатаў і вялікіх трывог. А можа і цяперашнія клопаты калі-небудзь будуць здавацца наіўнымі. Усё, што перажыта, здаецца не самым важным у жыцці.
Нечаканы гудок прымусіў мяне рэзка адскочыць на бок, Распырскваючы ваду з лужын, міма нас праляцела і спынілася воддаль грузавая машына. Вытыркнуўшыся з кабіны, усміхаўся Хведар.
— Прагулачкі, значыць, устрайваем… Яно так павялося — начальства гуляе, а рабочы чалавек аблівайся потам на працы. Можа, падвезці загадаеце?
Было не зразумець, ці жартуе Хведар, ці кажа ўсур’ёз. Я чамусьці адчуваў сябе няёмка. Было сорамна перад Фрузай. Але яна, здаецца, зусім не збянтэжылася.
— Вы заўсёды вось так палохаеце людзей? — запыталася яна.
— Палахлівых заўсёды,— ашчэрыўся Хведар.
— То дарэмна сігналілі. А вось вам варта пабойвацЦа ў такім стане садзіцца за руль. Можаце назусім страціць правы шафёра.
Я чакаў, што Хведар выкіне якую-небудзь шаляніну, але ён раптам пачаў апраўдвацца, а потым пастараўся хутчэй паехаць.
— Не падабаецца мне гэты Хведар Камарык,— сказала Фруза, калі мы засталіся ўдвох.— Хіба няма каго паставіць шафёрам?
Я чамусьці пачаў яго абараняць. У той дзень мне хацелася быць добрым. Мабыць, вінавата была вясна.
Дома мяне чакалі. У хаце за сталом сядзеў Віцька, сёрбаючы з кубка малако. Я не верыў сваім вачам. Віцька! Той самы, што прытуліў мяне, калі я бадзяўся па прыазёрным парку.
— Віцька, адкуль ты?
— Абяцаў жа прыехаць у госці… Думаў, што я не прыеду?
— Гэта ж, во, іду з поля, а ён цябе пытаецца,— пачала апавядаць маці.— Дык я адразу здагадалася, што за госць такі з неба зваліўся. Галодны зусім хлапчук! I як толькі такога малога пусцілі ў такую дарогу?
Віцька апусціў вочы, шморгаў носам, сапеў.
— Ну, як ты жывеш? Як ласка?
Віцька адразу ўзгарэўся, пажвавеў:
— Ласка ўцякла. Маці яе незнарок выпусціла. Во ўцякала… Я за ёй паўдня ганяўся. Хацеў злавіць і табе прывезці. Мы яе разам у лес занеслі б. А яна сама ўцякла.
— Ты, мусіць, здорава на вучобу націскаў, што ўсох гэтак? — пажартаваў я.
