historio di Kaldi ed ico ne esas precize garantio pri justeso. Existas altra
legendo qua explikas quale la kafeo radikifis en Yemenana sulo : anjelo
Gabriel ipsa faligis ibe pro neatenco (on povas esar anjelo ed esar
neglijanta) grano qua jermifis ed esis la ancestro di omna kafeieri...
L'Islamo havas altra versiono dil partopreno da anjelo Gabriel a la historio
dil kafeo : lu asertite adportabus ol a Muhammad, tormentata per la
dormomorbo. Pos drinkar de olu, ita profeto rihavis ilua tota energio...
Reale, la kafeo venas de la alta planaji di sudwest-Etiopia ube lu kreskis
– e pluduras kreskar hodie – en sovaja stando. Olu duktesis en vicina
Arabia ye aproxime la yarcento XII, e havis tanta suceso ke la Yemenani
komencis kultivar ol. Do, esas nule astonanta fakto, ke la botanikisti kredis
ke la kafeo venabis de Arabia e nomizis lu Coffea Arabica.
LUA SUCESO EN EUROPA
Lu duktesis en Europa – e plu precize en Venezia – komence dil XVIIma
yarcento da Turka komercisti. Ma la bitreso di ca drinkajo koquita segun
Turka maniero, kom dekokturo, kun la reziduo e sen sukro – desplezis a
la Veneziani qui limitizis lu ad uzado terapial nam li agnoskabis lua
tonizanta efiki.
La kafeo esis plu sucesoza en Francia. Se rejo Ludovikus XIV (1643-
1715), a qua la ambasadisto di Turkia ofrabis kafeo, opinionis, same kam
la Veneziani, ke ica drinkajo esas bitra, ilua regnati havis altra opiniono,
ed on vendis ol tre balde po tre alta preco a la Parisani. Ma lo esas pos
1683, ke la kafeo vere impulsesis. Itayare, l'armeo di le Habsburg, helpata
da lia Polona federiti, haltigis ferme e definitive l'Otomana expanso per
repulsar avan Wien la 200.000 viri dil armeo Turka. Dum cesar la siejo en
maxim granda desordino , iti abandonis dop su parto de lia armi e de lia
provizuri, inter li esis kinacent saki de grana kafeo. Wienana komercisto
rekuperis oli, torefaktis oli e, konocante la delikata palato di lua
samcivitani, il haveskis l'ideo filtrar la reziduo ante servar a li la kafeo
pluagreabligita per fresha quirlita kremo e per mielo...
140
Ica ruzoza komercisto tante sucesis ke il divenis richa. Onu imitis lu balde
e, en omna granda urbi Europana, apertesis «kafeo-butiki». En Paris la
maxim famoza esis la kafeeyo Le Procope, tre proxima a la teatreyo
Comédie-Française : unesme frequentata da aktori, ol atraktis kurtatempe
pose filozofi, poeti e libri-autori, tale lu divenis la unesma literatural
kafeeyo. La suceso di ta drinkajo esis tante granda ke ol desquietigis kelka
bonopinionoza personi ed, inter li, la Ekleziani. Katolika rondi demandis
lua interdikto segun la motivo ke drinkajo konsumata da Mohamedisti esis
koakte diablala.
Ica afero divenis tante importanta, ke on fine demandis l'opiniono di papo
Klementius VIII. Tre sagace, ica suprega pontifiko servigis a su kelka
tasedi di ol ante savigar lua judicio : «Ico esus peko lasar a la nura
nekredanti la uzado di drinkajo tante delicoza. Ni vinkez Satano per
benedikar la kafeo en la skopo igar ol vere Kristana drinkajo.» Kun la
aprobo dal papeso, la kafeo do pluduris triumfar.
La kafeo kontenas plu kam 600 diferanta substanci, inter oli la maxim
konocata esas evidente la kafeino, t.e. la stimulivo e psikotonizanto maxim
anciene e maxim generale konocata. Ol agas , dum instalar su en la
cerebro, sur la recevanti di nervotransmisero qua incitas a la repozo ed a
la dormo : l'adenosino*. Per okupar lua plaso, la kafeino interdiktas a
l'adenosino pozesar en ol e konseque agar... Ma lo ne esas omno : la
kafeino aktivigas cirkuiti nervala qui stimulas la sekreco dal surrena glandi
de noradrenalino*, t.e. hormono qua aceleras la kordiala ritmo, plualtigas
tre poke la tenso arteriala e plularjigas la sangala vaskuli e la bronkii. Ita
plularjiganta efiko explotesas che certena medikamenti antiastma ed
antimigrena. Se onu kuracesas per ita substanci, onu precipue ne
absorbez plu kam la maximala dozi permisata : oli korespondas kun plura
centi de miligrami ek kafeino, t.e. la equivalanto de plura tasedi ek kafeo.
Voluntez lektar atencoze la notici...
Fine, la kafeino augmentas anke la produkto di dopamino*,
nervotransmisera hormono qua genitas sentimento di energio. On povas
intelektar ke tasedo de kafeo donas ad onu vigoro ...
La kafeino havas plusa efekti : ol augmentas la stomakala sekreci (itaque
ol deskonsilesas kaze di ulcero) e stimulas la bilala veziketo, to quo
grantas ad ol oportuna efiko por la digesto dil grasaji, ed ampligas la
movanteso intestinal.
LA EFIKI RECENTE DESKOVRITA
«La kafeino esas stimulivo, ma atencez evitar la trouzo , qua povas havar
kom konsequo nedormiveso ed iracemeso». Ni anke adjuntez, ma kun
prudenteso, ke la kafeino havas forsan altra efiko. Depos multa yari, la
specalisti dil Alzheimer-morbo remarkabis ke olta semblis indulgar parte
141
