La imperio esas tante vasta ke la sucedanti di Konstantinus penos por
guvernar ol e, dum la yaro 395, li dividos olu ye du parti : la westala
145
provinci esos la Romana Imperio di Ocidento, la estala provinci formacos
la Romana Imperio di Oriento.
Ita partigo salvos la kulturala patrimonio di ca imperio. Nome, dum ke
l'Imperio di Oriento prosperas, olta di Ocidento sinkas en dekado. E lua
eminentaro, qua perceptas la profunda abaso dil institucuri e dil mori,
ekmigras pokope a Konstantinoplo di qua la potenteso esas sendomaja.
En 476, kande lua lasta imperiestro destronizesas da barbara chefo, lore
eventas la falo dil Imperio Romana di Ocidento e la komenco dil
Mezepoko. Ante rikonstruktesor pokope sur la ruinaji dil Imperio, la
anciena provinci Romana sinkas en abismi de nesavo e de desordino. Nur
un institucuro restas solida : la Eklezio, di qua la kuventi e la monakeyi
rekolios la texti anciena qui prezervesis de la furio dil Barbari.
BAGHDAD ACEPTAS MEDIKI E CIENCISTI
La situeso esas diferanta en Konstantinoplo ube ciencozi, filozofi, mediki
ed artisti Ocidentana adportis kun su lia savo e... lia librari. Tale, ye la
tempo dil falo di Roma, la importanta texti dil patri di la medicino esas en
sekura loko. Ne nur li esas salvata, ma li studiesos, kopiesos e tradukesos
a la Siriana ed a la Persiana lingui en la skopo duktesar en la influo-areo
dil Imperio di Oriento.
Oli forsan ne transirabus lua frontieri se, uladie, la patriarko di
Konstantinoplo, Nestorius, ne esabus exkomunikata ed exilata. Lua adepti
la Kristani Nestoriana, judikis rapide ke lo esas plu prudenta livar liafoye
l'Imperio di Oriento e konseque li ekmigris a Baghdad en la Araba Imperio.
Or, inter li esis la eminentaro de la mediki e ciencisti e li forportis en lia
bagaji preske la totajo dil medikala verki Greka, Romana e Bizancana. Yen
la Greka-Romana heredajo en Baghdad. Koncianta pri la valoro di ca
adporto, la autoritatozi di ca urbo kreas multanombra centri por tradukado.
Plur altri naskos pose en Dhimashq (Damasko) ed Antiokhos, tale ke la
totajo dil Hippokratal e Galianal medicino tradukesos a la Araba linguo. La
Imperio Araba esis konquestajo dil adepti di profeto Muhammad, ilqua
invitabis la homi adorar nur un Deo : Allah. Danke lua impulso la Arabi
organizesis ed entraprezis konquestomiliti.
Pos la morto di Muhammad, en 632 di nia ero, li durigis lia expanso a la
tota MezOriento e la periferio dil Mediteraneala areo.
En la konquestita landi, quale en lia propra urbi, cetere, li manifestas bela
tolero religial ed intelektal ed extraordinara apetito savar. Baghdad, lore,
aceptas la ciencisti sen dicernado pri la origino o la religio, ed ibe
apertesas skoli pri medicino di qui la profesori esas Persiani, Hebrei,
Siriani, Turki, Hebrei, Greki od Hispani.
146
Kun frenezio por lernar qua impozas l'admirado, la Arabi ne saciesas per
nur la savo-fonti Greka-Latina : li interesesas anke a la Persiana,
Egiptiana, Indiana e Babilonana texti.
Karakterizita per ita ardoroza deziro por traduko e savo, la «Araba cienco»
ne esas, komence, la cienco dil Arabi por dicar vere, ma la cienco redaktita
en la Araba, olqua, dum plura yarcenti, divenos la preponderanta ciencala
linguo.
Lua tradukisti esas ciencisti e mediki qui ne saciesas per transpozar la
texti : li klasifikas oli, komentas oli, plurichigas oli per lia experimenti e
redaktas referoverki, La Sumi, destinota por la uzado di lia kolegi e di la
studenti.
Dum ke en Ocidento, onu studias la texti di Hippokrates o di Galianus sen
kontestar mem komo trovebla en li, en Baghdad, Persiana mediko
servanta la korto skribas ke «omno quon on povas lektar en la libri havas
multe min multa valoro kam l'experienco di mediko qua pensas e
rezonas». Ita giganto dil medicino, qua nomesis Rhazès duktis la klinika
metodo en la medicino, tam per la sorgo quan lu grantis a la questionado
dil maladi, kam per l'importo quan lu donis a la simptomi, la diagnozal e
terapial dedukti qui rezultis de ico. Ilu redaktis preske 200 tomi.
Ma la maxim famoza reprezentanto dil Araba medicino esas sen kontesto
Avicenna. Ita grandega mediko e filozofo, qua grantis unesma rango a
l'observado, perceptis (plura yarcenti ante la Europani) la kontagialeso dil
tuberkloso o la propagado dil morbi per l'aquo. Il deskriptis la meningito e
la plevrito, enuncis la hipotezo di cerebrala reto per qua efektigesas la
mentala operaci (ye la Xma yarcento !) ed il plurichigis la terapiala cienco
per grandanombra medikamenti minerala.
On debas a lu plu kam 100 verki, inter oli esas la Kanono di la medicino,
en qua on trovas sistematra klasifiko e kritikala sintezo dil medikala e
farmaciala konoci di lua tempo, dil antea epoki e dil maxim diversa
civilizuri.
«MODLATA PER LA SPIRITOLIBERESO, LA ARABA MEDICINO
PRIVILEJIZIS LA CIENCALA EXPLORO, LA KLINIKA EXPERIMENTO E
