Яна падхапілася з крэсла, палезла ў шуфлядкў, дастала альбом. Ахрэм не любіў разглядваць чужыя сямейныя рэліквіі, але цяпер нічога іншага не заставалася.
— Вось мой нябожчык муж,— уядыхнула Васіліна.— Разам ваявалі, а потым ажаніліся. 3 характарам быў мужык, наравісты. А побач з ім сын, Ігнатка.— Гэта яна вымавіла з балючай пяшчотай.— Адзін ён у мяне толькі і застаўся. А больш нікога няма…
Ахрэм убачыў, як у Зінаіды пацямнелі, сталі нядобрымі вочы. Яна выгукнула з адчаем і без надзеі:
— А чаму мне на чалавека не пашчасціла? Чаму мой паразіт не стаў калекам? Ці ж пабег бы тады да другой? Можа, і ў мяне быў бы сын. А цяпер што?
Васіліна вінавата паглядзела на Ахрэма, пасунулася да сяброўкі.
— Ці ж можна так мучыць сябе? Ды д’ябал з ім, тваім мужам. Радуйся, што людзям патрэбная. Дзетак — цэлая школа.— Яна, нібы непаслухмяную дзяўчынку, гладзіла Зінаіду па валасах, але Ахрэму не было смешна.— Усё яшчэ будзе. Ты думаеш, мне лёгка было, калі мой хацеў застрэліцца? Колькі я тады слёз выплакала, колькі начэй недаспала?
— Дык што мне рабіць? — узняўшы галаву, ціха спытала Зінаіда, і Ахрэм убачыў, што вочы ў яе сухія.— Ці ж я вінаватая, што і цяпер яго, злыдня, кахаю? Можа, нават мацней, чым тады. Ненавіджу, пакутую,— Зінаіда ўсхліпнула,— і кахаю…
На стале сіратліва жаўцеў альбом. Як восеньскі ліст на белым снезе. Адчуваючы сябе лішнім у гэтым пакоі, Ахрэм паглядзеў на фотакарткі. 3 адной на яго пазіраў чарнявы, з уважлівмм позіркам мужчына ў форме маёра, з другой — шыракаплечы хлапец з рэзка акрэсленымі рысамі твару і нейкімі нехлапчукоўскімі, хутчэй дзявочымі, вялікімі, з ледзь прыкметным сумам вачыма.
Яны былі нечым падобныя адзін на другога, але не так, каб, не ведаючы, сцвярджаць, што гэта бацька і сын. У адным Забалотны быў перакананы: дзесьці ён сустракаў гэтага чарнявага мужчыну, які цяпер пранізліва, нават крыху іранічна глядзеў на яго. Толькі дзе?
Рознае прыходзіла на памяць: і горкае, і сумнае, і вясёлае, але гэтага чорнавалосага мужчыну ён не мог прыгадаць. Так, каб не заўважыла Васіліна, ён выняў з альбома фотакартку, зірнуў на адваротны бок. На пажаўцелай паперы ўбачыў выцвілы надпіс: «Моей суровой и ласковой связистке Василинке на память от Сергея. 1-й Белорусский. Февраль. 1945».
Гэты надпіс нічога не растлумачыў. Вяртаючы на месца фотаздымак, Ахрэм запыніўся позіркам на трох ордэнах Чырвонай Зоркі, якімі быў узнагароджаны гэты маёр. У сэрца быццам уварваўся трывожны перастук колаў.
Вагон…
Маладая жанчына з пагонамі старшыны…
Чорнавалосы калека з мыліцай…
«Закурыць знойдзецца?» — здаецца, спытала тады жанчына.
«Дзе гэта яго?»
«У Германіі. Па кветкі пайшоў і падарваўся…»
«А цяпер што?»
«Бяжыць ад людзей. I я з ім. Але ж куды ад людзей схаваешся?»
Як праз карабельную перагародку, да Ахрэма далятала прыглушаная размова.
— Жыць трэба. Нам, жанчынам, нельга крылцы апускаць,— гэта гаварыла Васіліна.
— Хай яны гараць, гэтыя крылцы. Каму я потым буду патрэбная? Мо якому нямогламу дзеду, каб памагаць залазіць на печ…
— А яно і няблага, каб на старасці быў чалавек. Маладымі мы рэдка адчуваем адзіноту.
— Павучаць лёгка. Табе і ў траншэях цёпла было… А потым Ігната расціла. А я вяртаюся са школы, як мядзведзіца ў чужую бярлогу. Балазе яшчэ не турбуюць…— Ахрэм адчуў, што Зінаіда зноў збіраецца заплакаць.
— Можа, заспяваем, бабанькі? — сумна гукнуў ён.
Зінаіда паглядзела на яго з дакорам, і Ахрэм убачыў, як балюча перасмыкнуўся яе твар.
— Вось якая дурніца я… Падкочваецца нешта пад сэрца, і хоць ты вый…
Яна выцягнула з рукава сукенкі хустачку, выцерла вочы.
— Мяне цяпер у цывілізаваную кампанію і пускаць нельга. Як убачу мужыка, дык хочацца нагаварыць яму такога… Але ж нельга, настаўніца. Гэта і стрымлівае. Думаеш, што дзеткі, якія прыходзяць у школу, твае кроўныя…
У Зінаіды пацяплелі вочы, нібы іх агарнула ранішняя смуга. Яна засмяялася ўжо амаль шчыра.
— Сама не люблю плаксівых баб…
— А куды ад іх дзенешся? — азваўся Ахрэм.— Чорт яго ведае: можа, гэта толькі нас жыццё перакруціла?
— Можа, толькі нас,—уздыхнула Зінаіда.— Хай бы нас адных…
Цяпер быў самы зручны час, каб развітацца.
— Забавіўся я ў вас, а мяне, пэўна, на судне шукаюць.
— А мо яшчэ трохі пасядзіш з намі? — ціха спытала Васіліна.
Яна і праўда была прыгожая, і Ахрэму раптам захацелася адкрыцца перад ёй, напомніць пра тую даўнюю сустрэчу, пра рэчавы мяшок, які Васіліна забыла ў вагоне.
«Не,— падумаў ён,— не трэба вяртаць мінулага. Хай застанецца ўсё там, куды ўжо не дойдзеш сэрцам, толькі датыкнешся неспакойнай памяццю…»
— Далібог, з дарагой душой, але не магу.
— Дык я правяду чалавека,— ускочыла Зінаіда.
— Дарэмны клопат,— махнуў рукой Ахрэм,— калі на гару ўзлез, дык уніз як-небудзь скочу…
Зінаіда не даслухала, выбегла ў пярэднюю. Вярнулася ў кароткім жоўтым кажушку, завязала цёплую хустку. Пакуль Ахрэм апранаўся, Васіліна накінула на сябе ватоўку. Цяпер яна зноў нагадвала вясковую жанчыну, якой ён убачыў яе на складзе.
Удалечыні, за караванам, міргалі ў цемры агеньчыкі. Пэўна, нарэшце падыходзілі ледаколы.
Васіліна падала руку. Далонь у яе была шурпатая, як наждачная папера.