Э?иги, Саха сирин эдэр ыччата, сайдыыга к??? к?т?н тахсыыны, сайдыыны ситиспит дойдулар бу иннинээ?и к?л??нэлэрэ дойдуларын ту?угар о?орбуттарын курдугу о?орор, кыайар аналлааххыт.
Эрэнэбин эдэр дьо??о, итэ?эйэбин кэхтибэт кэскилгэ!
«Уол о?о ?с кырыылаа?а, ураа?хай у?уктаа?а» диэн хай?ал тыллара чахчы уратылаах, к?нн?р? дьонтон та?ыччы эр бэрдэ, элик ?т??тэ ки?иэхэ ту?аайыллан этиллээччи. Саха омук барахсан оннук туйгуннардаах буолан, былыр-былыргыттан ту?угар тууланан, иннигэр илимнэнэн, эстибэккэ-быстыбакка кэллэ?э. Кинилэр, ураа?хай саха хоодуоттара-хо?ууннара у?ук т?гэн, кы?ал?а кы?айда?ына, ?лэ?э, булка, к?н-хаан к??эйдэ?инэ – кыргыска да?аны, бар дьоно тумус туттар, дурда-хахха к??н ки?илэрэ буолан ?р???йэллэрэ. Оннук, омугун дьолугар т?р??б?т биир у?улуччу ки?инэн дьон-сэргэ Матвей Евсееви ааттыан ааттыыр. Кинини т??? да?аны биир саастыылаа?ым буолбутун и?ин, кырыы эрээри, ураты сиргэ т?р??б?т-??скээбит, сэбиэскэй кэм?э иитиллэн ?лэ?ит, ки?и буолбут Матвей Евсееви мэлдьи би?ирии, с???, хайгыы, толло да?аны к?р?р?м. Хайдах итинник уустук биисинэс эйгэтигэр, буолаары буолан, дьалхааннаах то?ус уонус сылларга то?у анньан киирэн, сити?иилээхтик ?лэлиирин ?йб?р сатаан батарбатым. Кини ким да бэлэмэ, ???ээттэн ?р? тардыыта суох оло?ор, ?лэтигэр суолун бэйэтэ солонон, к?м?с-алмаас хостоо?унун, батарыытын курдук омук ааттаахтара, урдур?аччылара эрэ ба?ылаан-к???лээн илдьэ сылдьар о?орон та?аарыы, урбаан эйгэтигэр эргичийэн тахсыылаахтык ?лэлиирин, саханы бырамыысыланнаска киллэрбитин дьон-сэргэ би?ириир, олус хайгыыр. Биир бэйэм, тэ??э кэриэтэ ?рд?к ??рэххэ ??рэммит, эмиэ саха тыатын сириттэн, у?ук, кытыы нэ?илиэктэн тыыллан-хабыллан тахсыбыт ??лээннээхпинэн киэн тутта саныыбын. Уонна, олохтоох дьон барытын кэриэтэ, саха да?аны итинник уустук о?орон та?аарыы хайысхатыгар атын омуктартан хаалсыбакка, ?сс? ордуктук ?лэлиэн с?б?н дьи? дьыаланан, к??стээх ?лэнэн дакаастаабыт, итиэннэ к?н б?г?н?гэр диэри айымньылаахтык ?лэлээн, ча?ылхай холобуру к?рд?р? сылдьарыттан олус ??рэбин-астынабын. К?рс?н кэпсэтиэх иннинэ, атын араас матырыйаалы билси?эргэ кини эт саастыы, о?о саа?ын до?орун Н. Михалева-Сайа «Саханы быы?аабыт саха» диэн интервьютун на?аа с?б?лээн, ылынан аахтым. Онуоха тирэ?ирэн, то?оостоох т?гэн тосхойбутунан, М.Н. Евсеев к??рээннээх ?лэтин-хамна?ын, оло?ун ту?унан кинилиин атах тэпсэн олорон кэпсэтииттэн кылгастык киэ? эйгэ?э били?иннэриэхпин ба?арабын.
– Матвей Николаевич, саха сиэринэн ки?и кимин-тугун, бы?ыытын-майгытын, оло?ун илгэтин билээри, «кимтэн кииннээххин, хантан хааннааххын» диэн т?рд?н?-уу?у хайан токооло?ор ?гэстэн туораабакка, ити ыйытыыттан са?алыахха. Эн бука, т?? былыргыттан кыахтаах-к??стээх т?р?ттэрдээх, ???ээттэн айдарыылаах, тымырдарын-сыдьааннарын к?р?-истэ, ара?аччылыы сылдьар с?д? ?б?гэлэрдээх буола??ын, араас мо?оллору, харгыстары м?чч? т??эн, сити?иилээхтик ?лэлии сырытта?ы?!
– Сунтаар улуу?ун биир кырдьа?ас нэ?илиэгэ Т?бэй, былыргы атын аатынан Тирэ?э, 1841 сыллаахха тэриллибит. Былыр манна, Б?л?? эбэ?э ???ээнэн т??эр Утакаан, аллараанан Ыгыатта ?рэхтэр хочолоругар баар ??н??х-быйа?наах бу сиргэ, сылгынан байбыт Муостаах Сылгылаах Мордьуос Баай диэн ки?и олорбута биллэр. Саха бастакы ??рэхтээх дьонуттан биирдэрэ Михалевтар т?р?ттэрэ эмиэ сылгынан байбыт дьон. Саха биир ма?найгы суруйааччыта М.Н. Тимофеев-Терешкин айма?а-хаана Тимофеевтар эмиэ би?иги нэ?илиэкпит т?р?т уус ??рэхтээх дьонноро. Т?бэйтэн саха бар?а талааннаа?а С.А.Зверев-Кыыл Уола т?р??н-??скээн, саха норуотун киэн туттуута буолбута. Т?бэй б????лэгиттэн биир биэрэстэ холобурдаах Атырдьах диэн сиргэ сэбиэскэй былаас са?ана ?р?сп??б?л?кэ салайааччытынан ?лэлээбит Ю.Н. Прокопьев т?р?пп?ттэрэ, хаан аймахтара олохсуйан олорбуттара. Биллиилээх араадьыйа суруналыы?а, судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, искусствовед Николай Иванович Максимов т?р?ттэрэ Буотама, Ыгыатта ?рэхтэринэн олорбут дьон. Ааспыт ?йэ?э б?д??с?т??гэ т?бэ?эн, Т?бэй аччаан эстэ сыспыта, «Элгээйи» сопхуос учаастагар кубулуйа сылдьыбыта.
Оттон т?р?пп?ттэрим ту?унан ахтар буоллахха маннык. А?ам Николай Матвеевич Сунтаар Т?бэй нэ?илиэгэр Сигэ К??лэ диэн сиргэ 1933 сыллаахха, кулун тутар 25 к?н?гэр т?р??б?т. Евсеевтэр удьуордарыгар айыл?алаах, элбэх ойуун, ичээн дьон былыр-былыргыттан бааллара. Мин хос э?эм Чо?ох ойуун диэн биллэр. А?ам Ньукулай ?б?гэлэрин батан, олус кыайыгас-хотугас ?лэ?ит ки?и этэ. Кини биэ?игэр ийэтэ ?лб?т, оттон а?атын а?ыс эрэ саастаа?ар, сэрии са?аламмыт сылыгар сылгыны уоран сиэбит дэсэртиирдэргэ утарыласпытын и?ин, ол хара дьайдаахтар тыыныгар турбут этилэр. Сэрии кэмин о?ото буолан, ?с кылааска толору ??рэнэн баран тохтообут. Са?а туран и?эн, к???н от кэнниттэн ?й??т?н-хааты?катын с?гэн, сатыы ыраах Мииринэйгэ тай?анан бы?а т??эр. Мас кэрдиитигэр ?лэлээн харчы ?л?р?н, атыыласпыт сээкэйин салаасканан со?он, эмиэ сатыы т?нн?н кэлэр.
