Кроў ударыла ў галаву панне Ізабэле, якая, сама добра не разумеючы, што робіць, нечакана выйшла ў вітальню.
– Што тут такое? – запыталася яна ў панны Фларэнтыны.
Мікалай паціснуў плячыма і на дыбачках пайшоў у кухню.
– Гэта я тут, панна графіня… Давід Шпігельман, – адказаў дробны чалавечак з чорнаю барадою і ў чорных акулярах. – Я да пана графа прыйшоў па невялікай справе…
– Каханая Бэла… – пачала было панна Фларэнтына, выказваючы намер вывесці кузінку.
Але панна Ізабэла адвяла яе рукі і, калі ўбачыла, што кабінет бацькі вольны, загадала ўвайсці туды Шпігельману.
– Пачакай, Бэла, што ты робіш?.. – стрымлівала яе панна Фларэнтына.
– Я хачу даведацца, нарэшце, праўду, – прамовіла панна Ізабэла.
Яна зачыніла дзверы, села ў фатэль і, пазіраючы ў акуляры Шпігельмана, запыталася:
– Якая справа ў пана да майго бацькі?
– Перапрашаю, панна графіня, – адказаў жыд з паклонам, – гэта невялічкая справа. Я толькі хачу атрымаць свае грошы.
– Колькі?
– Назбіраецца, можа, з восемсот рублёў…
– Атрымае пан заўтра.
– Перапрашаю, панна графіня, але я ўжо паўгода кожны тыдзень атрымліваю толькі гэтае “заўтра”, а не бачу ані працэнтаў, ані капіталу.
Панна Ізабэла адчула, што няма чым дыхаць, сэрца ў яе затахкала. Але яна авалодала сябою.
– Пан жа ведае, што мой бацька атрымаў трыццаць тысяч рублёў… Апроч таго (казала яна, сама не ведаючы навошта), мы будзем мець дзесяць тысяч штогод… Грошы пана не прападуць. Пан гэта разумее, спадзяюся?
– Адкуль дзесяць? – спытаў жыд і смела падняў галаву.
– Як гэта, адкуль? – адказала яна абурана. – Працэнты з нашага капіталу…
– З трыццаці тысяч?.. – перапытаў жыд і ўсміхнуўся, мяркуючы, што яго дураць.
– Так.
– Перапрашаю, панна графіня, – іранічна адказаў Шпігельман, – я даўно займаюся грашыма, але такога працэнту ніколі не сустракаў. З трыццаці тысяч пан граф можа мець тры тысячы пры вельмі няпэўнай іпатэцы. Але што мне… Мая справа вярнуць свае грошы. Бо як заўтра прыйдуць іншыя, дык яны зноў будуць лепшыя за Давіда Шпігельмана, а калі пан граф рэшту аддасць на працэнты, дык мне давядзецца чакаць год…
Панна Ізабэла ўскочыла з фатэля.
– Я пана запэўніваю, што заўтра атрымаеш грошы! – выгукнула яна ганарліва.
– Слова? – спытаў жыд, з прыемнасцю разглядаючы яе.
– Слова даю, што заўтра вы ўсе атрымаеце належнае… Усе. І да апошняга гроша!
Жыд пакланіўся да зямлі і, адступаючы назад, выйшаў з кабінета.
– Пагляджу, як панна графіня стрымае слова… – прамовіў ён на парозе.
Стары Мікалай зноў быў у вітальні і з такою грацыяй адчыніў дзверы перад Шпігельманам, што той ужо з лесвіцы закрычаў:
– Чаго пан гэтак расхадзіўся, пане камердынер?
Збялелая ад гневу панна Ізабэла пабегла ў спальню бацькі. Дарогу ёй заступіла панна Фларэнтына.
– Супакойся, Бэла, – прасіла яна, складаючы рукі, – бацька гэтакі хворы…
– Я запэўніла гэтага чалавека, што ўсе даўгі будуць заплачаны, і яны мусяць быць заплачаны… Нават каб нам давялося адмовіцца ад паездкі ў Парыж…
Пан Тамаш у пантофлях і без сурдута павольна праходжваўся па спальні, калі ўвайшла дачка. Яна заўважыла, што бацька выглядае вельмі мізэрна, што ў яго апушчаныя плечы, абвіслыя сівыя вусы і апухлыя павекі, што ён згорбіўся, як старац. Але гэтае назіранне ўтрымала яе толькі ад рэзкасці, а не ад намеру ўсё высветліць.
– Перапрашаю цябе, Бэла, што бачыш мяне ў гэтакім негліжэ… Што здарылася?..
– Нічога, тата, – адказала яна стрымана. – Быў тут нейкі жыд…
– Ах, пэўна, той Шпігельман… Дакучлівыя яны, халера, як камары ў лесе!.. – выгукнуў пан Тамаш, хапаючыся за галаву. – Няхай заўтра прыходзіць.
– Менавіта, ён прыйдзе ды… іншыя…
– Добра… вельмі добра… Я даўно ўжо збіраўся разлічыцца з імі… Ну, дзякуй Богу, крыху адпусціла спёка…
Панну Ізабэлу непакоіла абыякавасць бацькі і ягоны кепскі выгляд. Ёй здавалася, што з раніцы ён састарэў на некалькі гадоў. Яна села на крэсла, безуважна абвяла пакой вачыма і спытала:
– Шмат ім тата павінны?
– Няшмат… Драбяза… Некалькі тысяч рублёў…
– Гэта тыя даўгі, пра якія казала цётка, што іх нехта выкупіў?..
Пан Ленцкі спыніўся сярод пакоя, шчоўкнуў пальцамі ды выгукнуў:
– А каб іх!.. Пра тыя я насмерць забыўся…
– Дык у нас больш даўгоў?..
– Так… Так… Крыху больш… Мяркую, тысяч пяць або дзесяць… Я папрашу пачцівага Вакульскага, каб ён з гэтым разабраўся…
Панна Ізабэла міжвольна здрыганулася.
– Шпігельман кажа, – прамовіла яна праз момант, – што з нашай сумы нельга атрымаць дзесяць тысяч рублёў працэнтаў. Найбольш – тры тысячы, і тое на вельмі няпэўнай іпатэцы.
– Ён мае рацыю – на іпатэцы нельга, але гандаль не іпатэка… Гандаль можа даваць трыццаць ад трыццаці… Але… адкуль гэта Шпігельман ведае пра нашы працэнты? – запытаўся пан Тамаш крыху насцярожана.
– Гэта я сказала яму выпадкова, – растлумачыла панна Ізабэла і пачырванела.
– Шкада, што ты яму сказала… вельмі шкада!.. Пра такія рэчы лепш не казаць…
– Што тут кепскага? – ціха спытала яна.
– Кепскага?.. Ну, нічога кепскага, Божа… Але заўсёды лепш, калі людзі не ведаюць ні крыніцы даходу, ні які ён… Барон ды і сам маршалак не мелі б рэпутацыі мільянераў і філантропаў, каб іх сакрэты былі ўсім вядомыя…
– Чаму так, тата?
