– Ман раси араб ёд медиам! – зуд офия баст Фотима ва духтаро баробар хандида, бо чераи шукуфон ба манзили Биб Мниса Маастии Хуанд даромаданд…
Сохти авл амон гуна буд, ки Нигина аблан дида буд. Аммо намудаш тамоман дигар гаштаву гулу дарахтон сабзу мунаввар шуда, аз сукути авлангез нишоне ба назар нарасид. Дар суфакати нави мобайни гулбо авонмарди хушлибосе машули китобат менишаст ва баробари аз остона даромадани духтарон лаб ба гуфтор кушод:
– Марабо, эй тозагулои чамантироз! Лазае абл аз ташрифи шумо Пирам Подшомарди Вал бо узури хеш ин кошона муаттар гардонданду омадани шуморо таъкид карданд. Хайра мадам, пештар биёед ва дар болои кат палям шинед.
Зиёуддини Порс аввал худро ба духтарон шиносонда, сипас ному насаб, зодгои ар кадомро алоида-алоида пурсида, дар вараи тозаи дафтари калоне сабт карду сбати нотамомро идома бахшид:
– Имрз, ки дар доруламора шуле нест, ба байтуладаб барваттар омадам, то барои машулияти нахустин фурсат бештар бошад.
Барои талил ду байт пешниод мекунам, ки озиракак иншо гардид ва аввалин шунаванда шумоед:
Шоир бо нигои озмоиш духтаронро нигаристу ду суолро дар як умла унонид:
– Эй тозагулои чаманпардоз, лутфан бигед, ки ин байто кадом навъи шеър аст ва мамд кист?
Нигина дид, ки дугонаояш карахт нишастаанд, оиста лаби посух во кард:
– Ин рубо ба Пири Бузургвори Хуанд Шайх Маслиатдин бахшида шудааст.
– Офарин туро, эй Нигина бинти Абдулсайид, ки тавсифи озиравобии туро аблан шунида будам. Акнун навбати Гулноз. Биг, ки дар бораи Пирам Подшомарди Вал ч медон?
– амсоязамини мо мулки адодии Пирам Подшомарди Вал, – оиста ба гап даромад Гулноз. – Дар мазори шафати Бои калони Ун мабараи Бобохоаи Авлиё астай, ки таои азрати Бузургворанд. Падарам аз он кас шунидаанд, ки мабараи бародарашон дар Янобдараи Масчо. ар ду тао дар тарбияи ияни худ бисёр кшиш кардаанд, чунки азрати Бузургвор аз меру навозиши падар бармаал марум шудаанд…
– Он ч дар бораи Янобдара гуфт, барои мо нав аст. Аз Пирам пурсида, сае мекунем. Эй Фотима, ягон илова дор?
– Дар мааллаи мо як шайхи садубистсолаи урайш зиндаг мекунад, ки донишманд асту соиби бисёр китобои таърих. Вай мегяд, ки шаараи Шайх Маслиатдин то азрати Биб Фотимаи Заро – нури чашми пайамбари гиром саллалоу ъалайи олии вас-салам мераду писархонди он аноб эътироф шудаанд. Аз ин хотир мйсафедои баруманди мо ба Пири бузурги Хуанд ар мегузоранд ва талин мекунанд, ки эшон ситораи тобони утби ислом ва солики сулуки авлиёулло мебошанд!
– Аз тарзи гуфторат арабдухт буданат баръало аён аст, эй Фотимаи Хуанд, -гуфт бо оанги тасин Зиёуддини Порс. – Оре, Пири равшанзамири мо утб-ул-атоб, яъне суфии ба арасида, олими илми раббон ва шиновари бари маон, шоири фасебаён ва орифи аз вилоят бохабаранд. Шайхи бузургвори мо шуку шаомати шари бостонии мо, уввати дил ва ранамои ама пиру авонанд, бо тахаллусои «Нур» ва «Калом» шеъру азал менависанду дар мафилои минбаъда бетару хубтар шинос мешавед.
Акнун мегузарем ба мавзи дигар, ки муаддимаи машулиятои амалии мост. Аз он нутаи назар, ки ар сеятон мисли се кабутар аз се ониб ба шари мо боли парвоз кушодаед, лутфан бигед, ки дар бораи Хуанд ч медонед?
Ин карат аввалин шуда, Гулноз авоб гуфт:
– Хуанд шари хеле адимай, Каюмарс пойдевор гузоштаг. Шари хеле ободу озода ва офтоб, анору ангуру меваои аз асал ширин дорад, лекин алла аз Суршану Фарона мебиёранд…
Нигина нисфи суханои Гулнозро айнан такрор карда, амаг се умла афзуд:
– Хуанд шари зебо, аз Канду Исфара калон ва бетар асту Тирози аон мегянд. Одамонаш мемоннавоз, доно, тавоно. Хуанд зодгои Мааст…
– Ман мисли ин духтаро гапи кчаг нею сухани китоб мегям. Зеро дар бораи Хуанд аз ду рисолаи сайёони араб чанд ишора хондаам, – гуфт бо виор Фотима. – Ибни Фаи дар «Ахбор-ул-булдон» менависад, ки «…ман надидаам шареро дар байни шарои шару арб тоза ва мунаазтар аз Хуанд. Шари бой ва хеле зебост, ба таауб ва таайюр меорад бинандаро. Онро ба форс дилбаранда гянд…»
Ибни авкал дар «Китоб-ул-масолик ва мамолик» менависад, ки «Хуанд дар тарафи чапи дарёи Чоч воеъ асту дарозо аз паноияш бештар мебошад… Шар ба айати Фарона дохил мешавад, аммо вилояти мустаил буда, ар сол сад азор дирами мусайяб хиро мегузорад»
Зиёуддини Порс посухи китобиро бо тасин пазируфт:
– авоби Фотима маро мустасан афтод ва агар шумо низ ба нек абул кунед, ар кадоматонро суд дорад. Эй тозагулои чамантироз, дониста бошед, ки нодон нанг асту агар хоед, ки аз нанг раста бошед, аз омхтану шунидану пурсидан нанг надоред!
Ягона эроди мо ба посухи китоб ин аст, ки «дарёи Чоч» гуфтан хатост, зеро «оби Чоч» мисли «оби Хуанд» номи рудест, ки аз байни шар гузашта, ба дарёи бузург мерезад. Ин рудро арабо Сайун мегянду муаррихони юнон «Яхарте», румио «Силис» мегуфтанд, аммо дар «Авасто»-и адим «Яксарт», дар «Шонома» бошад «Гулзориён» омадааст.
