Нигина ва Мирмалик полностью

— Ман мисли ин духтарҳо гапи кӯчагӣ нею сухани китобӣ мегӯям. Зеро дар бораи Хуҷанд аз ду рисолаи сайёҳони араб чанд ишора хондаам, — гуфт бо виқор Фотима. — Ибни Фақиҳ дар «Ахбор-ул-булдон» менависад, ки «…ман надидаам шаҳреро дар байни шаҳрҳои шарқу ғарб тоза ва мунаҳҳазтар аз Хуҷанд. Шаҳри бой ва хеле зебост, ба тааҷҷуб ва таҳайюр меорад бинандаро. Онро ба форсӣ дилбаранда гӯянд…»

Ибни Ҳавкал дар «Китоб-ул-масолик ва мамолик» менависад, ки «Хуҷанд дар тарафи чапи дарёи Чоч воқеъ асту дарозоӣ аз паҳноияш бештар мебошад… Шаҳр ба ҳайати Фарғона дохил мешавад, аммо вилояти мустақил буда, ҳар сол сад ҳазор дирами мусайябӣ хироҷ мегузорад»

Зиёуддини Порсӣ посухи китобиро бо таҳсин пазируфт:

– Ҷавоби Фотима маро мустаҳсан афтод ва агар шумо низ ба некӣ қабул кунед, ҳар кадоматонро суд дорад. Эй тозагулҳои чамантироз, дониста бошед, ки нодонӣ нанг асту агар хоҳед, ки аз нанг раста бошед, аз омӯхтану шунидану пурсидан нанг надоред!

Ягона эроди мо ба посухи китобӣ ин аст, ки «дарёи Чоч» гуфтан хатост, зеро «оби Чоч» мисли «оби Хуҷанд» номи рудест, ки аз байни шаҳр гузашта, ба дарёи бузург мерезад. Ин рудро арабҳо Сайҳун мегӯянду муаррихони юнонӣ «Яхарте», румиҳо «Силис» мегуфтанд, аммо дар «Авасто»-и қадим «Яксарт», дар «Шоҳнома» бошад «Гулзориён» омадааст.

Умуман, оид ба шаҳри бузурги соҳили Сайҳун дар сарчашмаҳои зиёд сухан бисёр аст. Аз ин хирвор як иқтибос меорам. Сайёҳ ва ҷуғрофидони машҳури араб Муқаддасӣ китобе навиштааст бо номи «Аҳсан-ут-тақосим фи маърифат-ил-ақолим».

Эй Фотима, унвони китобро ба тоҷикӣ гардонда метавонӣ?

— Агар хато накунам, «Тақсимоти беҳтарин барои фаҳмиши иқлим» мешавад.

— Ин китобро хондаӣ?

— Не.

— Дар китобхонаи Байтулхуҷанда ду нусха ҳаст. Якеро бигиру бихон ва ба дугонаҳоят фаҳмон. Махсусан ҷумлаи зеринро бодиққат мутолиа намо: «…агар кас хоҳад, ки хушбахтӣ, некӯаҳволӣ, серию пурӣ ва арзониро бинад, бояд аз ин панҷ шаҳр якеро интихоб кунад: Қайсария, Баинаҳ, Хуҷанд, Динавар, Нукон…»

Маънии ҷумларо саҳеҳ фаҳмидед, эй тозагулҳои чамантироз?

Духтарон бо аломати тасдиқ сар ҷунбонда, хестанӣ шуданд, то аз пайи рӯбучин шаванд. Вале каломи хотимавии муаддиб онҳоро нигоҳ дошт:

— Одоби таҳсил тақозо мекунад, ки агар суоле дошта бошед, беистихора бипурсед.

Фотима филҳол риштаи савол ба даст гирифт:

— Падарам мегӯянд, ки Зиёуддини Форсӣ аз ҳайси насаб ба Салмони Форсӣ — саҳобаи ҷалил-ул-қадри Пайғамбари гиромӣ саллалоҳу алайҳи ва олиҳи вассалам мепайванданд. Оё ин сухан дуруст аст?

– Қабл аз ту даҳҳо нафар ин суолро матраҳ кардаанд ва ҳама як ҷавоб шунидаанд:

Ҷаҳонам Форсӣ хондасту ҳаргиз

Бад-он ҷониб маро кас менахонад.

Саҳеҳ медонам, ки ману падараму падари падарам ва падари падари ӯ дар ҳамин маҳалла чашм ба олами ҳастӣ кушодаем. Вале агар падари ту ҳуҷҷати дигаре дошта бошад, манзур намояд, то сӯҳбатро идома бахшем. Маъқул?

— Оре, устод. Боз як саволи дигар — ба Байтулхуҷанда агар шоирони арабзабон омадан хоҳанд, оё иҷозат ҳаст?

— Дари ин кошона ба рӯйи ҳама тоҷику турку араб кушода!

— Оё аз дигар шаҳру вилоятҳо низ шоирон меоянд?

— Албатта. Моҳе қабл ду шоири исфарангӣ меҳмони мо буданд, ҳамшаҳриёни Нигина.

— Шаҳобуддину Аҳмад?

— Бале. Ин бародаронро мешиносӣ?

— Шаҳобуддинро шунидагӣ, Аҳмадро дидагӣ…

— Кай?

— Он вақт сесола будам. Вай дар як маъракаи мо иштирок карда, ба ман чор хат шеър бахшидагӣ. Лекин қаду басту чашму рӯяш дар лавҳи хотирам боқӣ намондаст.

— Инаш он қадар муҳим не. Муҳимаш он ки оё ҳамон шеърро дар ёд дорӣ ё не?

— Албатта дар ёд дорам! Гӯш кунед:

Гулбоди баҳор атрфишон аз рақсат,

Хушҳол шуда пиру ҷавон аз рақсат.

Маҳрум мабод то қиёмат ҳаргиз

Чашми ҳама мардуми ҷаҳон аз рақсат.

— Бале, ин сабку шеваи Аҳмад ибни Муҳаммад. Лекин вай имрӯз бо тахаллуси дигар машҳур аст. Бо пешниҳоди Пирам Подшоҳмарди Валӣ мо вайро Сайфуддини Исфарангӣ мегӯем.

— Ин тахаллуси шоирӣ хуш садо медихад. Ба ман маъқул!

— Мо ҳар сол камаш ду маротиба ҳамдигарро мебинем. Чунки Хуҷанд дар моварои Самарқанду Исфара ҷойгир аст. Ҳамсабақ, ки ҳастем, ба якдигар меҳру муҳаббати самимӣ дорем. Сайфуддин ба ман ҳам шеър бахшидагӣ…

— Шумо ҳам азёд мехонед?

— Не, Нигина. Ман баъзе шеърҳои худро низ дар хотира ҳифз накардаам. Дар доруламора муншӣ будан ташвишу дарди сари бисёр дорад. Агар рағбат дошта бошӣ, шеър дар дохили ана он дафтар, гиру хон.

Нигина чусту чолок коғази абрешимиро ба даст гирифту саволомез ба дугонаҳо нигарист. Гулноз бо ноз даст дароз кард:

— Нигинаҷон, дар пеши поят садқа шавам, коғаз ба ман бите. Шеърхониро чунон дӯст медорам, ки…

Гулноз лаҳзае ба коғаз чашм давонда, бо ҳусни хат чашмашро ошно карду мисли булбули хушовоз ба хониш даромад:

Дар ҳаққи Хоҷа Зиёуддин Порсии Хуҷандӣ

Эй он, ки ба рӯшноии ақл

Бо нури ҳақиқат ошноӣ!

Аз партави шамъи хотири хеш

Чун чашмаи меҳр дар сафоӣ.