— Старэю, хлопчыкі, старэю…— без звычайнага рысавання тужліва казаў ён і ў адказ на іх суцяшальна-аптымістычныя пярэчанні толькі ўсміхаўся: — Супроць законаў прыроды не па-а-прэ-эш, браточкі, не па-прэ-э-эш… Будзь ты найвялікшы геній ці немаведама які начальнік, будзь ты нават сусветна вядомы прафесар-герантолаг, які намерыўся ашчаслівіць смяротнае чалавецтва таямніцай Мефістофеля,— усё роўна не дадзена стаць над часам, выкруціцца ад чорнай пані з касой на плячы. Прырода, браточкі, жыве сваімі, нікому не падуладнымі законамі, суровымі і няўмольнымі законамі. I ў іх, калі хочаце, ёсць свая логіка, мудрасць і справядлівасць. Уявіце сабе, ці далёка зайшло б чалавецтва, каб па сённяшні дзень быў жывы-здаровенькі які-небудзь крывавы Калігула, Цімур, хан Батый альбо сярэдневяковыя цемрашалы… Не-е, браточкі, старая трава мусіць вянуць, каб расці маладой. Круг жыцця мусіць замыкацца…— Усміхнуўся сваімі сумнымі выцвілымі вачыма.— Вы ведаеце прытчу, як бог гады дзяліў?
Ніхто гэтай прытчы не чуў, дружна папрасілі расказаць, і Арсен Захаравіч, як заўсёды трохі іранічна, бясстрасна і манатонна пачаў:
— Стварыў Бог, значыцца, Чалавека, усіх жывых істот і задумаўся: які ж ліміт на жыццё кожнаму з іх адпусціць? Памаракаваў-памаракаваў і рашыў паступіць па справядлівасці, нікога не крыўдзячы — падзяліць пароўну. Паклікаў Чалавека і кажа: будзе твой век, як і усіх братоў тваіх меншых, роўна сорак гадоў.
«Усяго-о?! — засмуціўся наш продак.— Чаму так мала? Дабаў трошкі, а-а?..»
«Не магу»,— развёў рукамі Бог.
«Ладна, не скупярдзяйнічай — калі захочаш, то можаш. Ты ж — усемагутны, усясільны…» — дамагаўся зморам Чалавек.
«Сказана: не магу, значыць,— не магу! — насупіў бровы Тварэц.— Рашэнне прынята, падзелена ўсім чэсна, пароўну — і амінь!»
Замаркоціўся Чалавек, галавой панік, ведаючы, што з Богам, як і ўсялякім начальствам, не надта паспрачаешся: прыйдзеш са сваёй думкай, выйдзеш — з яго, начальнікавай…
I паклікаў затым Усявышні Каня ды кажа: жыць табе наканую сорак гадоў.
«Так многа?! — жахнуўся той.— Сорак гадоў цягнуць хамут? Дзе ж я выцягну?! Надарвуся. Дальбог, надарвуся… Скасці, Тварэц, хоць напалавіну скасці…»
«Аддай мне, калі ён не хоча…— нясмела папрасіў Чалавек, узрадаваны, што знайшоўся дурань: праўду кажуць, што галава вялікая, як цабэрак, а розуму — кот наплакаў».
Бог паглядзеў, падзівіўся і строга сказаў: а ці ведаеш ты, што, узяўшы яго палавінку, будзеш дваццаць гадоў цягнуць конскую лямку? Ты падумаў пра гэта?
«Згодзен, згодзен! Толькі аддай…» — узмаліўся, не падумаўшы, наш продак.
«Глядзі сам…— паціснуў плячыма Тварэц.— Сам сабе выбіраеш долю… I запомні: я цябе не змушаю, не навязваю. Каб потым мне…»
«Дзякуй, божа, дзякуй, божа! Алі-і-лу-у-уя-я…»
Паклікалі потым Сабаку. «Сорак гадо-о-оў?! — заскуголіў цюцька.— Ці ж прабрашу, правартую дом столькі?! Зубы зносяцца, зяпа асіпне… Божачка, збаў хоць напалавіну?!»
«Аддай мне яго долю...— ужо трохі смялей закінуў Чалавек.— Я згодны…»
«Бяры — што мне, думаеш, шкада…— яшчэ больш здзівіўся Тварэц,— Сам будзеш расхлёбваць…»
А потым была Малпа. Самі ведаеце, што за сімпатычная гэта істота, аднак і частку яе долі выцыганіў наш скванны і прагны да жыцця продак…
Адтуль і павялося: да сарака чалавек жыве за сябе і для сябе, вычэрпвае свой ліміт, паступныя дваццаць — цягне лямку, як уладзімірскі цяжкавоз, на дзяцей і ўнукаў, якіх трэба ставіць на ногі, вучыць, жаніць… А пераваліць за шэсцьдзесят — наканавана сабачая доля: дом сцерагчы. Ну, а яшчэ праз дваццаць, калі дацягне, упадабляецца да далёкай сваячкі… Так што, хлопчыкі, я перабраў ужо конскі ліміт, час і дом сцерагчы прываліў… Не заўважыў, як дзеці павырасталі, то хоць на ўнукаў наглядзецца…
— Ды кіньце вы прыбядняцца! Вы яшчэ — ого! — запратэставалі дружна, хоць, пэўна, кожны разумеў, што і на самай справе Арсен Захаравіч — слаўная, але ўжо старонка прачытаная… Сёння-заўтра новую перагорне іншы…
Так яно, уласна кажучы, неўзабаве і сталася. Арсен Захаравіч падаў дакументы на пенсію і, пакуль вырашыцца, паехаў у санаторый, заявіўшы, што на загадчыцкую пасаду больш не вернецца. Як і заўсёды, часова выконваць абавязкі прызначылі яго, Андрэя, і на гэты раз усім было ясна, што назначэнне ўжо не часовае…
У канцы чэрвеня Арсена Захаравіча ўрачыста праводзілі на пенсію. Ён звольніўся, каб маглі плаціць, а праз дзён дзесяць вярнуўся ў аддзел пісьмаў: упрасіўся пасядзець нейкі час на спакайнейшай рабоце, каб не адразу, а паступова адыходзіць ад рэдакцыйнага тлуму — старым людзям шкодна рэзка мяняць звыклы уклад жыцця.
У Андрэя нарэшце развязаліся рукі — цяпер без аглядкі на былога шэфа можна заводзіць свае парадкі: новая мятла мусіць і мясці па-новаму. Не сказаць, каб гэта былі нейкія вялікія перамены, але перамены ўсё ж былі. Завёў, каб прыходзілі ўсе да дзевяці, мелі дакладныя планы на тыдзень, штодня дакладвалі, хто што зрабіў учора, што будзе рабіць сёння. Новаўвядзенне было ўспрынята даволі спакойна, хоць сёй-той і пахіхікваў пазавуголлі.