У гэты дзень, па меры прасоўвання атрада наперад, мясцовасць усё больш губляла раўнінны характар; з’явіліся складкі, што бываюць паблізу гор; зямлю зрэзалі шматлікія рэчкі і ручаі з бурымі, імклівымі плынямі.
Паганель часта заглядаў у карту. Калі спатканага ім ручайка не было на карце, кроў географа закіпала, і абурэнню яго не было канца.
— Ручай без назвы,— крычаў ён,— гэта ўсёроўна, што чалавек без права грамадзянства: ён не існуе для геаграфіі!
І ён, не саромячыся, даваў назвы безымянным рыо[24]. Ён адзначаў іх на карце і старанна запісваў толькі што выдуманыя ім пышныя іспанскія назвы.
— Якая мова! — не пакідаў ён захапляцца.—Якое гучэнне, якая ўрачыстасць! Гэта металічная мова! Я ўпэўнен, што яна складаецца з сямідзесяці васьмі частак медзі і дваццаці двух волава, як лепшая бронза, з якой робяць званы!
— Ці ёсць у вас поспехі па вывучэнню гэтай мовы? — запытаў у яго аднойчы Гленарван.
— Вядома, дарагі сэр. Эх, каб не гэта вымаўленне! Яно псуе ўсю справу!
І, чакаючы лепшага часу, Паганель па дарозе, не шкадуючы горла, стараўся авалодаць іспанскім вымаўленнем, не забываючы пры гэтым рабіць і геаграфічныя назіранні. У гэтай галіне ён быў надзвычай моцны, і цяжка было-б знайсці яму суперніка. Так, калі Гленарван звяртаўся да катапаца з пытаннем наконт якой-небудзь асаблівасці мясцовасці, ён заўсёды апярэджваў адказ правадніка, і таму заставалася толькі здзіўлена пазіраць на географа.
У гэты дзень, 17-га, каля дзесяці гадзін раніцы, атрад перайшоў праз нейкую дарогу.
Гленарван запытаў у катапацы, што гэта за дарога, і на гэта пытанне, як звычайна, адказаў яму Жак Паганель:
— Гэтая дарога з Юмбеля ў Лос-Анжэлос.
Гленарван зірнуў на катапаца.
— Зусім верна,— сказаў той і, звяртаючыся да географа, дадаў:— вы, відавочна, ужо вандравалі па гэтай мясцовасці?
— Зразумела,— адказаў Паганель.
— На муле?
— Не, седзячы ў крэсле.
Катапац не зразумеў і, паціснуўшы плячыма, вярнуўся на сваё месца на чале атрада.
Каля пяці гадзін папаўдні экспедыцыя прыпынілася ў неглыбокай цясніне ў некалькіх кілометрах ад горада Лоха.
Гэтую ноч падарожнікі начавалі каля падножжа с’ер, першых сходак вялікага хрыбта Кардыльераў.
Да гэтага часу пераход цераз Чылі быў зусім няцяжкім. Але, пачынаючы з гэтага месца, атрад чакалі ўсе перашкоды і небяспекі, з якімі звязана ўзыходжанне на высокія горы. Тут павінна была пачацца жорсткая барацьба з прыродай.
Перад выхадам далей давялося вырашыць вельмі важнае пытанне: якім перавалам пры пераходу цераз Кардыльеры патрэбна карыстацца, каб як мага менш ухіліцца ад прамога шляху?
Першым чынам гэтае пытанне было пастаўлена перад катапацам.
— Я ведаю толькі два даступных перавалы ў гэтай частцы хрыбта,— адказаў ён.
— Перавал Арыка,— запытаў Паганель,— адкрыты Вальдзівіа Мендасой?
— Правільна.
— І перавал Віярыка, які знаходзіцца крыху на поўдзень?
— Так.
— Дык вось, сябры мае,— прадаўжаў географ,— у абодвух гэтых перавалаў той недахоп, што яны прымусяць нас ухіліцца ад прамога шляху — першы к поўначы, а другі — на поўдзень.
— Ці можаце вы параіць нам трэці праход? — запытаў маёр.
— Вядома,— адказаў Паганель,— перавал Антуко, размешчаны на вулканічным спадзе пад трыццаці сямі градусамі трыццаці мінутамі, гэта значыць ледзь на поўградуса ў баку ад нашага шляху. Ён знаходзіцца на вышыні шасці тысяч футаў і быў адкрыты Замнудзіо з Круца.
— Вельмі добра,— сказаў Гленарван.— Ці ведаеце вы перавал Антуко, катапац?
— Ведаю, сэр. Мне здаралася праходзіць гэтым перавалам. Я не гаварыў аб ім таму, што ім карыстаюцца толькі індзейцы-пастухі для прагону жывёлы з усходняга схілу гор.
— Што-ж, мой дружа,— адказаў Гленарван,—там, дзе могуць прайсці статкі кабыл, авечак і быкоў, мы безумоўна зможам прайсці. Значыцца, калі перавал Антуко дазваляе нам не ўхіляцца ад прамой, выбіраем гэты перавал!
У той момант падалі сігнал к паходу, і атрад паглыбіўся ў лагчыну Лао-Лехас, якая ляжала між двума стромкімі сценамі крысталізаванага вапняку. Пачатага тут уздыму нельга было заўважыць, бо быў адхонны спад. Каля адзінаццаці гадзін атраду давялося абыйсці невялікае вельмі маляўнічае возера, у якім прызначалі адзін аднаму спатканні ўсе навакольныя ручайкі. Яны зліваліся туды з ціхім журчэннем і без следу знікалі ў яго спакойнай празрыстасці. Вакол возера разглядаўся вялікі прастор, заняты льяносамі— густа зарослымі травой раўнінамі, на якіх пасуцца статкі індзейцаў. Пазней атрад трапіў у балота і шчасліва выбраўся з яго толькі дзякуючы інстынкту мулаў.
У гадзіну дня паказаліся руіны форта Баленарэ, які некалі горда ўзвышаўся на грэбені скалы. Атрад не спыняўся каля яго. Уздым станавіўся ўсё страмчэйшы, глеба стала камяністай, і з-пад капытоў мулаў вырываліся і з шумам каціліся ўніз каскады камення. Каля трох гадзін дня, падарожнікі ўбачылі руіны яшчэ аднаго форта, разбуранага ў час паўстання 1770 года.
— Відаць, гор недастаткова, каб падзяліць людзей,— заўважыў Паганель,— патрэбна яшчэ будаваць на горах крэпасці!
