Манна биир Арыылаах диэн хаан да уолбат тура баар. Ол тура туунан дьоннор маннык йээни кэпсииллэр. Былыр тоус ынахтаах биир эмээхсин олорбут . Бу тура аттыгар. Ол эмээхсин ол ынахтарыттан арыы-сыа бтн астыыр . Арыы оорор уонна стн лрн, сыатын ылан буаран баран, ол сыаны уулларан, сгэйи кытта булкуйан, эмиэ арыылыыр . Кини ол арыыны оорооччунан биир баайга лэлиир . Эмээхсин сарсыарда эрдэттэн киээ хойукка диэри слэрин кытта астаар . Эмээхсин ийэ-хара клнэ тахсан, тааа-саба арыы буолан, туох баар туттар ыаайалара, иитэ-хомуоа куруутун арыылаах буолар . Эмээхсин ууну арыы оорор ыаайаларынан бастар эбит. Кини кэ биирдэ да бастар эбит буоллаына, иититтэн, кыра да буоллар, арыы сыата хаалбыт тобоо бу тура уутугар тэр эбит. Ол курдук мунньуллан, уу рдэ бттнэ араас арыы буолбут. Эмээхсин ол арыыттан, сомсон ылан, эмиэ туанар эбит. Кини, ынахтара бааырдаына, онон эмтиир эбит уонна тлэрин эмиэ ол арыынан сотор эбит. Ол иин ол тураы Арыылаах диэн ааттаабыттар. Ол да буоллар, атын да туранар эмиэ арыылаах буолааччылар да, ааттара атын.
Амма араа ээрэ. 200-чэкэ сыллааыта татаардар олоро сылдьан, уорбут аттарын баын ууоун мунньубуттарын крн баран, Саарбат Сааба, Боотуруускай улууун кандидат кулубата, Ат Бастаах диэбит.
Бу хайаны Моччохоччу диэн кэрэ дьннээх, срдээх быый кыыс дьахтар аатынан ааттаабыттар. Ол дьахтар ити хайаны таптаан, арахпакка оонньуу, р-танары срэрэ, ыллыыра-туойара . Ол иин ааттаабыттар.
Былыр биир булчут эмээхсин сааскы тоокко тайаы эккирэтэн киирбит. Амма ууоргу ттгэр куугунатан тахсан, бдрйбт уонна: «Оом тобукпар скээн бдрйдэим», – диэбитэ .
Дьаадьыма – Соморсун хайата. Ол былыргы дьон оустарын туйаа тааыран турар диэн. Олохотооор бд туйахтаах с баарын туунан номох.
Харама. Амма снньгэр баар бары хайалартан барыларыттан бастынара, маанылара, кэрэлэрэ, сдлэрэ диэххэ сптх. Таас сууллардаах, кэрэ кстлээх хайа. Олохтоохтор бу хайаны Мааны Хотун Хайа дииллэрэ .
Уола Уол Хайа – кини уа ттгэр кстлээх сиргэ турар.
Кийиитэ Кийиит Хайа – Дири Аппа иигэр саан олорор килбик кстлээх кэрэ хайа.
с Бээллэр: Улахан Бээл, Орто Бээл, Кыччыгый Бээл – кырдьаас эмээхситтэр. Орто Бээл ырааы крр улуу хотуннара . Бу Бээллэр – улуу хотуттар. Хоту диэки хайыан, халгыыдалары кр-истэ, саастарын тухары салгыбакка олордохторо. Бу хотуттар ойуун, удаан алгыыгар ураты миэстэни ылаллара.
Бу эмиэ таас хайа. Былыргылар ойуун, удаан алгыыгар ити хайаны Нэрилиир Нэс тгэн тгэиттэн Нкэн Бараан Угуа, быган туран, Орто Дойдуну кр турдаа диэн йдллэр . Ити хайаларын. Срдээин дьиксинэр хайалара. Абааы угуа быган турар диэн.
Бу Амма илин ттгэр, Бт нэилиэгэр, баар хайа. Былыр кыргыс йэтин саана Бр Бтнэргэ Уорай диэн улахан бухатыыр буолар чинчилээх нааа бд оо скээбит. Оону наахаралар, эккирэтэн аалан, ити хайа анныгар баар клгэ лрбттэрэ . Ол иин Уорай уол тыыннааар таптаан оонньуур хайатын Уорай диэн ааттаабыттар.
Тоус Ыт Сотото Торуоскалаах Торокоой оонньор диэн Бойуот Хочотугар, Дааый ийэтин ууугар олорон ааспыт. йэтин мооон лбт быыылаах. Дьинээх ыт сотото торуоска буолбатах. Торуоската. Удьурайынан, муоунан, таба, с, кыыл муоун салаталаан тайах оостон илдьэ сылдьыбыт. Ону, дьон ыйыттаына, бэйэтэ: «Тоус ыт сотото торуоскалаахпын», – диир эбит.
Бу алааска Мотооун диэн эмээхсин олорбута. Ол эмээхсин уола, рээ суох эрээри, нааа йдх кии ск сылдьыбыттаах. Санкт-Петербург куоракка диэри сиэрдийэ маынан, хас маы кэккэлэтэн, муоста ооуллуохтааын суоттаан, Боотуруускай улууска схтрбтэ . Ону ааан, этэрбэс тигэр суон иннэнэн кэккэлэттэххэ, т иннэ тук буоларын суоттуурга соруммут. Ол кии Мотооун уола Ньукулай Гончоров диэн биллэрэ. йнэн, тылынан нааа сураырбыта.
