Абааа, Арбаас ийэтин ууугар Радион Старостин диэн йдх, сытыы-хотуу баай кии олорбута. Баай, йдх буолан, Боотуруускай улууугар кулуба буола сылдьыбыт кии. Балта Маамыра диэн кыыы Дьоку нэилиэгин баайа, Тупсаан ийэтин ууун оото Аммос Емельянов диэн кии кэргэн ылбыт. Улахан уруу буолбут. Бу кыыс, Маамыра, элбэх ынах, сылгы с энньэтигэр оттоон, стн ииттин диэн, убайа, Арбаас баайын уола Радион Старостин Абаа дэриэбинэтин анныгар баар кытаы (намыах ходуаны) энньэ диэн анаан биэрбитэ. Ол кытах билигин да Маамыра Кытаа диэн аатынан ааттана сылдьар. 31 гектардаах т ходуа.
Абаа нэилиэгэр, Лыба диэн рэххэ Сэмсэ диэн кыра ходуа баар. Былыр, 1857–1958 сыл диэки, Аммаа, Саха сиригэр барытыгар дааны, халы хаар дьыл буолан ааспыт. Ол хаар дьыл Лыбаа олохтоох Хонтой Хабырылла диэн 600 сылгы слээиттэн, ото суох буолан, 400 сылгыта сутаан лбт. Онон улаханнык дьадайбыт. «Ходуам кыараас, кыра буолан, см сутаата», – диэн нэилиэгин мунньаыттан крд сурук тэрбитигэр, ылынаннар, Лыбаа, Маралыкы трдн алын ттгэр, икки элгээн икки ардын, ллгэтин тас ттнэн, аынан, сэмсэ диэн ааттаан, эбии бэрсэн биэрбиттэрэ билиэ диэри Сэмсэ диэн аатынан ааттанар.
I Чакыр анныгар, Амма рс араа кытыла Элээн Кытыла диэн. 50–60 га сир. Кыыс энньэтэ эбитэ . Ол Элээн, бэрт мааны кыыс, Аммаа скээбит. Кини Бабааа олохтоох Ефимовтар трдлэригэр эргэ тахсан, сктбт. Ити кыыс энньэ сирин, Аммаа киирэн, бас билэн, р кэмэ оттоон сииллэрэ . Ону советскай былаас тохтоппут. Советскай былаас буолуутугар Василий Ефимов диэн баай баылыыра .
Урдаах – тумул. Ол тумул аттыгар баар рйэни Урдаах рйэтэ диэбиттэр. Ити тумулга Тиэтэйбити бырааттара быанан оуурдаан туппуттар уонна куйах кэтэрдибиттэр. Куйахтанан баран, Тиэтэйбит наахаралары кыргыбыт. Оуурдуулларыгар биир суон тииккэ быаларын ср туппуттара, тиит хатырыга р этигэр диэри быстыбыт. Ол быстыбыта кэнники улахан ур буолбут. Онон тумулу Урдаах диэбиттэр. Ол урдаах тиит саардыыа диэри баара .
Бу Соморсуа, Халаалы рэх трдгэр Тоус Кыыа диэн улахан кл баар. Ол рдгэр тоус кыыын ууоа баар диэн. Онон ол кл Тоус Кыыа диэн аатырбыт.
Бу кл тоо аатырбыта? Тоо диэтэххэ, илин Уус Маайа, Нуотара диэкиттэн былыр тоус дьахтара, кыыл табаны эккирэтэн, хайыарынан айаннаабыт. Ол кэлэн, саамай рдк таас хайа оройуттан хайаттан мчч ыстанан кэбиэр. Соотохто ктн хаалбыт, Халаалы трдгэр хонууга кэлэн тспт. Ол Тоус Кыыа диэн клгэ тиийэ халтарыйан кэлбит. Балай да ыраах сир. Икки километр курдук хочону. Ол кэлэн, эчэйиититтэн лбт. Ону оччотооу сахалар кл рдгэр кистээбиттэр. Ууоун. Онон Тоус Кыыа диэн ааттаммыт дииллэр.
Эмэкэт тспт сирэ. рйэ тахсан алааыйаланан таранар сирэ. Былыр манна бастаан чакырдар скээн, тыыллан-хабыллан олордохторуна баайдара (киитин аатын урут йдр этим да, билигин умнан кэбиспиппин) онно былыргы крэхтэиигэ табык ктппттэр. Абааыны дуу, айыыны дуу. Сирин аата Кураанах Алаас диэн. Ол табыктарын икки сиргэ кынаттаан ктппттэр эбит. Манайгы кыната бу Амма ууор Дьэрэкээн Хайатыгар, иккиэ бу хоту Крдгэн Хайатыгар илпиттэр. Онтон, дьэ, ойуун, удаан бн мунньаннар кыырдаллар. Ыыах ыаллар. Сир аайыттан ааттаах ойууттары мунньан. Тириилэрин ыйааннар тыааталлар. Хаппыт тириилэрин. Ол тыаатан аат ыыталлар, табык ктппттэр диэн. Тоус тннээх кн быа кыырдаллар. Дьэ, тыааттараллар. Ону абааы бииин ууа, сир-дойду иччитэ барыта сблээтэ диэн бырааынньык б буолар, ыыах. Онтон ааан-сиэн, ыыахтаан бтэллэр. Ол ыйаабыт кллэхтэрэ тыааан р-кт буолаллар. Ол кыырар кэмнэригэр эмэкэт тэр. Билигин Мэкэ Тспт буолбут.
Ити Ньимиддьиэрэн диэн. «Трт уон трт ччктх сиргэ олоробун», – диэн Бтрп Уйбаан кириитикэлэспит сирэ. Уолаттары кытта кириитикэлээн, тугу да билбэт киибин диэн. Ол ону ити сир аатын ааттаабыттар дии.
Срдээх баай эмээхсин олорбута диэн сурах ииллэр. Ол эмээхсин срдээх аатымтыа, кэлбити-барбыты сырытыннарар, сэниэ, баай эмээхсин. Былыр алтан ымыйа диэн иит баар буолбат дуо? Ол ииккэ кутан, дьону аатар буоллаа дии бу эмээхсин.
Ол дьоннор: «Били алтан ымыйалаахпытыгар ааан ааыахха», – диэн кэпсэтэллэрэ иэн, аат буолбут диэн буолара.
