Бу кинигэ?э ти?иллибит докумуоннар, ыстатыйалар элбэ?и санаталлар, ?йг?-санаа?а былдьа?ыктаах кэммит ис туругун тилиннэрэллэр. Т?ргэнник да?аны барыта м?л?р?йэр, тумул н????ттэн б?тэ?итик и?иллэр ой дуораанын ньиргиэрин курдук буолар эбит. Кинигэ?э суруллубут чахчылар барылара биир ти?иккэ мунньулланнар, биир кэлим к?ст?? буолан историческай суолталаах кимиилээхтик киирсибит оччотоо?у интеллигенция ааспыт ?йэлэргэ турууласпыт саха саарыннарын к??ннэригэр ойууламмыт. Орто, эдэр к?л??нэ дьон далаа?ыннаах туруула?ыытыгар, бэйэтин дьо?унун тууратын тутарыгар, ?б?гэ тыынынан салайтарыытыгар кини ааспыт к?л??нэлэр дьи? кырдьыктарын буларга, ону ?йэтитэргэ дьулуспута. История кырдьыгын хасы?ан буларга бэлэмнээх буолан, уларыта тутуу арыйбыт аанын ?сс? тэлэччи а?ан, саха историятын ир суолун ирдээбитэ, то? суолун тордообута. Халы? идеологическай к?мн?хт?н т?р?т дьоннорбут ааттарын-суолларын ыраастаан, кинилэр ?т?? ааттарын, туруорсубут идеяларын били??и кэм?э сирдиир, салайар суолталаабыттара. Ол т?м?гэр эрэллээх тирэх ??скээбитэ. Саха историята саха саарыннарын олоххо дьулуурдара быстыбаттык сал?анарыттан турара ча?ылхайдык к?ст?б?тэ. К???лгэ, сомо?оло?ууга, бэйэни салайыныыга дьулу?уу – саха историятын интеллектуальнай традициятын ис туурата, умнуллубат-?сп?т эрчимэ. Ону утумнаан, ону сал?аан, саха са?а к?л??нэлэрэ ?йэлэр кирбиилэрин дабайаллар уонна кэлэр к?л??нэ?э кэриэс туттараллар. Оннук суолталаах бу кинигэ ис хо?оонугар тыктаран би?иги кэммит эдэр уонна орто саастаах интеллигенцията туохха ордук дьулу?ан, тугу кыайан к??н туттарын, тугу сиппэккэ хом санаалаа?ын кылгастык сыныйан к?р??ххэ. Олох ы?ырар-угуйар к?ст??тэ, итэ?э?э-бы?а?а?а, ?т??тэ-м?к?тэ т?гэ?э биллибэт. Оттон ки?и да, б?т?н омук да ычата кэмнээх-кээмэйдээх гына айыллыбыт, онон сирдээ?и олох отуорун хайа да бэйэлээх атыйахтаах уулуу дьалкытар анала суо?а абырыыр. Барыта с?тэр-о?ор, к?нн?р?ллэр буолан, сиргэ олох сал?анар кыахтаах гына айыллыбыт. Онон кэлэр кэскил хас к?л??нэ аайы са?аттан тыргыллар.
Саха сиригэр са?а олох са?аламмыта быйыл с??рбэ сылын туолар. Бу историческай биэтэги Саха сувереннай ?р?сп??б?л?кэтин т?р?ттээбит Михаил Ефимович Николаев Саха АССР Верховнай Советын Президиумун Председателинэн талыллыбыт к?н?ттэн аа?абыт. Бу с??рбэ сыл устата саха к???лгэ, сомо?оло?ууга уонна бэйэни салайыныыга дьулуспут дьулу?уута хайа да ?йэлэрдээ?эр ордук сытыытык турбута, туолбута уонна билигин саба баттанар куттала суо?аата.
С??рбэ сыллаа?ыта социалистическай лаа?ыр ы?ыллан, ки?и аймах геополитическай дьыл?ата тосту уларыйбыта. Улуу Советскай Союз араас ньыманан холбообут тутула ?рэллэн, биэс уонча са?а государство ??скээн, омуктар нация бы?ыытынан сайдар, уйаннара-хатаннара тургутуллар суолугар ?ктэммиттэрэ. Сорохтор ?сс? эбии бытарыйан, атыттар сэрии уотугар киирэн биэрэн, угаайылаах сабыдыалга т?бэ?эн т??рэхтэрэ т??нэстэн, эрдиитэ суох тыы курдук, ытылла сылдьаллар. Били??э диэри чахчы к?н?р-сайдар суолу туппут социалистическай лаа?ыртан босхоломмут биир да омук, нация суох. Политологтар этэллэринэн, ?сс? да ситэри арахсыы, ??мм?т ?йэ ирдэбиллэригэр дь??рэлээх омуктар-нациялар аныгылыы тутуллара ??ск??-сайда иликтэр. К??с ?тт?нэн сир ресурсаларын ?ллэстии баарын тухары, ки?и, омук бэйэтин дьо?унун харыстыыр, туруорсар кыа?а суо?ун тухары ки?и аймах сайдыыта харгыстана туруо?а. Оттон Россия бу сайдыы суолун т?рд?н да тута илик. Онон би?игини ?сс? да у?ун унньуктаах айан к??тэр. Хайа да к?л??нэ дьаныардаах турунуулардаах, бы?аарыылаах талыыттан м?чч? т???? суо?а. Олох хамсыыра ха?ан ба?арар икки сирэйдээх, онтон сырдык ?тт?н талар тустаахтарга тирээбит кэмигэр уустук буолар.
Сир планетатын оло?ун кэрдиис кэмнэрин уратыларыттан ки?и аймах оло?о бы?аччы тутулуктаах. Би?иги, Хотугу полюс чуга?ыгар ирбэт то? муустаах сиргэ олохсуйбут омуктар, айыл?а туругун хаамыытынан салайтарабыт. Ты?ыынчанан сылга бэйэ ис кыа?ар тирэнэн олох олорор ньымалары тобула сатаабыппыт. Онтон кэли??и ?йэлэргэ сабардыыр государство тутулугар олорор ньыма?а ??рэнэ сатыыбыт.
Ааспыт кэмнэр кэрискэлэрин сыыйа-баайа ырыттахха, саха сити?иилээхтик, кимиилээхтик туруула?ара, бэйэтин кыа?ын эбэн и?эрэ ырылыччы к?ст?р. Дьыл?а хаан тургутууларыгар ?лб?т ??скэ ?йэлэри у?уордуур дала?а быра?арга ?рк?н ?йд??х, эрдээх санаалаах, о?уруктаах ньымалары сатабыллаахтык айар к??н туттар салайааччылардаах буоламмыт, быста-быста сал?аммыт эбиппит. Ханнык да кэм?э «кэмэ оннук» диэн саптан кэбиспэккэ, дьон-норуот ту?а диэн туруула?ар бас-к?с дьоннордоох буоламмыт, хайа да омуктаа?ар киэ? сири сабардаан, т?р?т омук уратытын барытын ботуччу тутан олордохпут.
