Сэ?эн Ардьакыап, К?л?мн??р, Платон Ойуунускай, Максим Аммосов, Исидор Барахов, Илья Винокуров, Михаил Николаев чахчы да саха ?р?? тыынын ?р???лтэтэ, суон тулаа?ын буолбут дьон. Ол с?р?н дакаастабылынан кинилэр саха омугу бытаныыттан, ?л??ттэн-с?т??ттэн, сааттан-сууттан быы?аабыттара буолар. Кинилэргэ тосхойбут былаас боломуочуйаларын норуоттарын ту?угар ту?аайан, ?рд?к? былаас дьа?алтатын т?р??б?т норуоттарын к?м?скээ?и?э хайы?ыннаран, ?л?р ?л??, кэхтии ма?алайыттан к?м?скээн ылбыттара. Кинилэр саха салалтатын с?р?н ньымаларын чочуйбуттара. Ол эйэлээх уонна туруорсуулаах стратегия, норуот ту?атыгар былаа?ы ?лэлэтии, дьон кы?ал?атын бы?аарыы, ба?ылык тус ытык иэ?э диэн уонна кэлэр кэскилгэ олук охсон хаалларыы курдук киэ? дири? стратегияны туту?ан хоннохтоохтук-хорутуулаахтык дьа?аныы. Маннык эрэ хайысхалаах былаас дьон итэ?элинэн к????рэр, с?ппэт-оспот суола эндирдээх олох хайысхатын ыйар. Ол да и?ин эдэр к?л??нэ олох к??н?гэр эрчимнээхтик киирэригэр суолдьут сулус курдук инники к?л??нэлэр к??н туттубут дарханнарын ааттарын тилиннэрэн, кинилэр идеяларын, стратегияларын туту?ар. Ааспыт с??рбэ сыл былдьа?ыктаах кэмигэр саха дьонун, ыччатын чулуулара «Саха омук», «Саха кэскилэ» хамсаа?ыннары сэргэ «Эдэр саас», Эдэр интеллигенция т?мс??тэ, «Тобул», «Т?гэн», «Т?мэн» курдук ыччат араас ара?аларын т?мэр, сайыннарар, к???л??р тэрилтэлэри т?мэннэр, уларыта тутуу ирдэбиллэригэр олорон биэрбэтэхтэрэ. Ыччат тэрилтэлэрин да ааттара чопчу тирээн кэлбит т?гэ??э сайдыы суолун тобуларга эдэр саас ?йд??н-с?рэхтиин к??рб?т?н, туруммутун туо?улууллар. Ол са?ана ?с араас суол арыллыбыта: бастакыта – к?н?р к???л? к?рд??н к??? т??эн ?р? туруу, бас батарынан баламаттык бар?арарга дьулу?уу; икки?э – олох орто с??р?г?н туту?ан, салгыбакка-салпакка дьулуурдаахтык ?кс?й?н и?ии; ?с??э – олох долгуннарыгар саба о?устарбакка хаптайан биэрэн бас бэринии. Билигин с??рбэ сыл т?м?ктэригэр урукку социалистическай лаа?ыр государстволарын олохтоохторо бары сыанабыл бы?аллар. Барыларыгар да бу кэрчик кэм?э олохторун уйгута тупсубата, советскай цивилизация тутулла сатаабыт киэбиттэн тахсыбакка олороллор. Арай Илин Германия, Польша, Прибалтика ?р?сп??б?л?кэлэрэ эрэ Ар?аа Европа цивилизациятыгар былыргыттан тарды?ыылаах буоланнар, с?т?ктээх курдук санамматтар. Саха дьоно, хас да ?йэ?э бэйэлэрин салайынар киэптэрин былдьаппыт буоланнар, тута толугур со?отох хаалар кыахтара хайдах да суох этэ. Онон М.Е. Николаев ба?ылыктаах са?а былаас хайысхатын саха эдэр интеллигенцията ?й??н, к??с-к?м? буолан, саха бар?атын т??рэ?ин т??эриигэ туруммута. Бу олох орто ????н туту?ууну талыы – саха ыччата сиппит-хоппут лидердэрдээ?ин туо?ута. Онуоха ыччаты т?мэр анал государственнай орган – Ыччат министерствота тэриллэн, онно государственнай да ыйыылары, гражданскай да инициативалары сатаан дь??рэлиир В.П. Ноговицын ?лэлээн, анал ыччат политикатын концепциятын айан, олоххо киллэрэн, са?а саха государствотын тутарга дьулу?ар тыыннаах, сыаллаах-соруктаах ыччаты сайыннарыыга ту?аайыллыбыта улахан сабыдыалламмыта. Маны сэргэ ыччат аныгылыы билиилээх-к?р??лээх, идэлээх буолла?ына, б??? тирэхтэниэ?э диэн анал департамент тэриллэн хас эмэ уонунан ты?ыынча ыччат киэ? эйгэ?э тахсан, кэскиллээх идэлэргэ ??рэнэллэригэр ?й?б?л о?о?уллан ыччаты кинилэр тустарыгар ту?алаах былаас т?р?ттэммитигэр итэ?эппитэ. Ала?а дьиэ кэскилин тэринэн, о?о-уруу т?р?т?н ыал буолар ыччакка анал кредиттэр к?р?ллэннэр, Саха сирин киэ? киэлитигэр са?а дьиэлэр сандаарыспыттара. Ити барыта эдэр ыччат тэрилтэлэрэ уонна былаас дь??рэлээхтик, итэ?эйсэн ?лэлээбиттэрин ?т?? т?м?гэ. Ол сылларга саха омук кытыы сиргэ хаалыылаах та?ым?а хааллыбыт киэбиттэн эмискэ бэйэни государство та?ымынан салайынар кыа?а суо?а. Онон суверенитет бастакы уон сыла ки?и ис капиталын мунньунууга ту?аайыллыбыта саамай с?пт??х социальнай политика хайысхата эбит диэн билигин эрэллээхтик т?м?кт??ххэ с?п. Ити кэм?э саха омук тыын ылан, сиппэтэ?ин ситэрэ сатыырыгар кыах бэриллибитэ. Ол гынан баран, государствоны салайыыга эргиччи бэлэмнээх буолуу кылгас историческай кэм?э сити?иллибэтэ эмиэ ча?ылхайдык к???ннэ. Ол би?иэхэ эрэ буолбатах, Россия бары а?ыйах ахсааннаах баттаммыт омуктарыгар эрэ буолбатах, бэл Илин Европа омуктара эмиэ у?уннук ыарыыланан, кыахтарын сайыннаран к?н?р суолга ?ктэниэх кэри?нээхтэр. Били??и туругунан экономикалара сатарыйан, дьонноро ы?ыллан, сорохторо туспа государство да аатын былдьатыах курдуктар. Ол гынан баран, ки?и бэрки?иэх, социологическай чинчийиилэр к?рд?р?лл?р?нэн, 44 европейскай омуктартан биир да омук ситиспит суверенитеттарын кирбиититтэн аккаастанар санаата суох, социалистическай лаа?ырга т?нн?р? ыраламмат. Оччотугар ССРС ы?ыллыытын а?ыйар к??стэр а?ыйахтар, ?сс? ситэритин ити арахсыы билигин да ситэ б?тэ илик диэн саба?алыыллар. Улахан цивилизациялар киирсиилэригэр Россия бэйэтэ сиппит-хоппут цивилизация бы?ыытынан бэйэтин к?м?скэнэр уонна ?м?р? тардар кыа?а ы?ылла?ас. Урукку ?тт?гэр киэбин та?ынан тар?ана сатаабыта эмтэрийэн, дьи?нээх т?р?т сирдэрин сайдар кыахтарын хааччыйбакка, ис ньыгылын м?лт?т?р. Оннук политическай тутул ки?и, омук харысхаллаах буолуутун хааччыйбат.
