З пляца ён збочыў на нейкую вуліцу, дзе справа цягнуўся парк, аддзелены жалезным штыкетнікам са слупамі, упрыгожанымі вазонамі, а злева – шэраг камяніц з паўкруглымі дахамі, з лесам малых і вялікіх комінаў, з бясконцымі балюстрадамі… Ён ішоў няспешна і з трывогаю думаў, што мінула нейкіх восем гадзін, а Парыж пачынае яму надакучваць…
“Ужо? – прашаптаў ён. – А выстава, а музеі, а балон?..”
Ідучы вуліцай Рывалі, а сёмай ён дабраўся да пляца, на якім самотна, як палец, уздымалася гатычная вежа ў атачэнні дрэў за нізкім плотам з жалезных прэнтаў. Адгэтуль зноў разбягалася некалькі вуліц. Вакульскі адчуў стомленасць, кіўнуў фіякру і праз паўгадзіны быў у гатэлі, спаткаўшы дарогаю ўжо знаёмую браму Сен-Дэні.
Нарада з карабельнымі фабрыкантамі ды адпаведнымі інжынерамі пры ўдзеле шматлікіх бутэлек шампанскага зацягнулася да паўночы. Вакульскі, які мусіў выручаць у размове Сузіна і рабіць шмат нататак, толькі падчас гэтае працы цалкам супакоіўся. Потым ён жвава пабег да сябе ў нумар і, замест таго, каб злавацца на люстра, узяў у ложак план Парыжа, змешчаны ў “Даведніку”.
– Нішто сабе! – прамармытаў ён. – Каля ста квадратных вёрстаў плошчы, два мільёны жыхароў, некалькі тысяч вуліц і некалькі тысяч адзінак публічнага транспарту…
Потым ён прагледзеў доўгі спіс найбольш вядомых парыжскіх пабудоў і з сорамам падумаў, што ніколі, хіба, не здолее арыентавацца ў гэтым горадзе.
“Выстава… Нотр-Дам… Цэнтральны рынак… Пляц Бастыліі… Магдалена… Каналы… Няма рады!” – казаў ён сабе.
Ён патушыў свечку. На вуліцы было ціха, праз акно наплывала матавае святло ліхтароў, якое адбівалася, мабыць, ад аблокаў. Але Вакульскаму шумела і звінела ў вушах, а перад вачыма паўставалі то вуліцы, гладкія, як падлога, то дрэвы ў жалезных кошыках, то гмахі, пабудаваныя з часанага каменю, то зноў – сціжмы люду і калясак, якія бясконца цягнуліся невядома адкуль і куды. Маючы перад вачыма гэтыя расплывістыя прывіды, ён засынаў з думкаю, што першы дзень у Парыжы запомніцца яму, аднак, на ўсё жыццё.
Потым мроілася яму мора дамоў і лес скульптур, і бясконцыя шэрагі дрэў, якія падалі на яго, а сам ён ужо нібы спіць у бяздоннай магіле – самотны, ціхі, амаль шчаслівы. Спіць, ні пра што не думае, нікога не памятае і гэтак бы праспаў стагоддзі, каб, ах! не тая кропля жалю, якая ляжыць у ім або побач з ім, гэткая малая, што не заўважыць яе чалавечае вока, і гэткая горкая, што магла б атруціць увесь свет.
З дня, калі ён першы раз заглыбіўся ў Парыж, пачалося для Вакульскага жыццё амаль містычнае. За выключэннем некалькіх гадзін, прысвечаных нарадам Сузіна з будаўнікамі караблёў, Вакульскі быў абсалютна свабодны і выкарыстоўваў гэты час на бязладны агляд славутых мясцін горада. Ён абіраў нейкае месца паводле алфавіту ў “Даведніку” і, нават не зазіраючы ў план, ехаў туды ў адкрытай калясцы. Узбіраўся па сходах, абыходзіў гмахі, прабягаўся па залах, затрымліваўся перад найбольш цікавымі экспанатамі і тым самым фіякрам, нанятым на цэлы дзень, перабіраўся ў іншае месца, зноў паводле алфавіту. А з-за таго, што найбольш страшнаю небяспекаю для яго была адсутнасць занятку, дык вечарамі ён разглядаў план горада, выкрэсліваў пункты, якія ўжо агледзеў, і рабіў нататкі.
Часам таварышаваў яму ў гэтых экскурсіях Жумар і заводзіў у месцы, што не згадваюцца ў даведніках: на купецкія склады, на фабрычныя варштаты, у майстэрні рамеснікаў, у студэнцкае жытло, у кавярні і рэстарацыі на вуліцах чацвёртага разраду. І тут Вакульскі знаёміўся з сапраўдным жыццём Парыжа.
Цягам тых вандровак ён падымаўся на вежы Сен-Жак, Нотр-Дам і Пантэона, ехаў ліфтам на Тракадэра, спускаўся ў Парыжскія каналы і аздобленыя чарапамі катакомбы, наведваў выставу, Луўр, музей Клюні, Булонскі лес і могілкі, кавярні дэ ля Ратонда і дэ Гранд-Балькон, фантаны, школы, шпіталі, Сарбону і фехтавальныя залы, галерэі і кансерваторыі, бойні і тэатры, біржу, Ліпеньскую калону і святыні. Усё гэта пагружала яго ў хаос, якому адпавядаў той хаос, што панаваў у яго ўласнай душы.
Не раз, перабіраючы ў думках тое, што ён бачыў – ад выставы памерам дзве вярсты, да жамчужыны ў кароне Бурбонаў, не большай за гарошыну – ён пытаў сам у сябе: чаго ён хоча?.. І аказвалася, што не хацеў ён нічога. Нішто не прыцягвала ягоную ўвагу, не прыспешвала біццё сэрца, не падштурхоўвала да дзеяння. Каб за падарожжа пешкі ад могілак Манмартр да могілак Манпарнас прапанавалі б яму ўвесь Парыж, але з умоваю, каб яго гэта заняло і ўзрушыла, не прайшоў бы ён тых пяці вёрст. А праходзіў жа ён іх дзясяткі за дзень і толькі дзеля таго, каб заглушыць успаміны.
Яму не аднойчы здавалася, што ён істота, якая дзіўным збегам абставінаў некалькі дзён таму нарадзілася тут, на парыжскім бруку, а ўсё, што ён памятаў, – гэта ілюзіі, нейкі сон яшчэ да нараджэння, тое, чаго ніколі не існавала ў сапраўднасці. Тады ён казаў сабе, што ён шчаслівы, раз’язджаў па Парыжы з канца ў канец і, як шалёны, жменямі раскідваў луідоры.
– Так ці іначай! – мармытаў ён.
Ах, каб не тая кропля жалю, гэткая малая, а гэткая горкая!
