– Ведаеш, прыехаў сюды пан Вакульскі… Ах, каб ты ведала, што гэта за чалавек!.. Але лепш я нічога табе не буду казаць, бо ты яшчэ падумаеш, што ён мяне цікавіць… Ну, і ўяві сабе, пані Вансоўская загадала яму ехаць з сабою на прагулку. Удваіх… Каб ты ведала, як ён, бедны, чырванеў… І я разам з ім. Бо і я хадзіла з ім на рыбалку, але тут паблізу, на сажалку, ды яшчэ быў з намі пан Юльян. Але каб я адна з ім паехала конна?.. Ніколі ў жыцці!.. Лепш памерці…
Панна Ізабэла вызвалілася ад іх і пайшла ў прызначаны ёй пакой. “Надакучыў мне гэты Вакульскі,” – падумала яна.
Насамрэч, гэта было не раздражненне, а нешта іншае. Дарогаю панна Ізабэла адчувала непрыязь да старшынёвай за яе неадкладнае запрашэнне, да цёткі – за тое, што тая загадала адразу ж ехаць, а больш за ўсё – да Вакульскага.
“Дык яны, і праўда, хочуць аддаць мяне гэтаму нуварышу? Пабачым, што з гэтага выйдзе!..”
Яна не сумнявалася, што першым чалавекам, які яе прывітае, будзе Вакульскі, і пастанавіла трактаваць яго ганарліва.
Тым часам, Вакульскі не толькі не выбег ёй насустрач, але быў на шпацыры з пані Вансоўскаю.
Гэта прыкра закранула панну Ізабэлу, і яна падумала:
“Якая была з яе какетка, такая і засталася, хоць гадоў трыццаць ужо мае!..”
Калі барон назваў Вакульскага цудоўным госцем, панна Ізабэла адчула нешта падобнае на гонар, але гэта доўжылася не не больш за імгненне. А калі панна Феліцыя адкрыта прызналася ёй у рэўнасці да Вакульскага, дык панна Ізабэла занепакоілася, праўда, толькі на момант.
“Наіўная гэта Феліцыя,” – сказала яна сама сабе.
Карацей, пагарду ў стаўленні да Вакульскага, якую яна планавала дарогаю, затапіла мешаніна такіх пачуццяў, як гнеў, лёгкае задавальненне і трывога. У гэты момант Вакульскі бачыўся панне Ізабэле ўжо іначай, чым раней. Гэта ўжо быў не нейкі там галантарэйны купец, а чалавек, што вярнуўся з Парыжу, быў вельмі багаты і меў сувязі, ім захапляўся барон, з ім какетнічала Вансоўская…
Ледзьве панна Ізабэла паспела пераапрануцца, як у яе пакой прыйшла старшынёва.
– Мая Бэля, – сказала старая, калі пацалавала яе яшчэ раз, – чаму ж Яанна не захацела прыехаць да мяне?
– Тата нездаровы, дык яна не хоча пакідаць яго.
– Прашу цябе… прашу цябе, не варта гэта казаць. Яна не прыедзе, бо не хоча спаткацца тут з Вакульскім, вось і ўвесь сакрэт… – крыху незадаволена адказала старшынёва. – Ён для яе тады добры, калі сыпле грошы на яе прытулак… Скажу табе, Бэля, твая цётка ніколі ўжо не нажыве розуму….
У панне Ізабэле азвалася даўняя горыч.
– Можа, цётка не лічыць адпаведным паказваць столькі спагады купцу, – адказала яна і пачырванела.
– Купец!.. Купец!.. – выбухнула старшынёва. – Вакульскі гэткая ж добрая шляхта, як і Старскія, і нават Заслаўскія… А што тычыцца купецтва… Мая Бэля, Вакульскі не прадаваў таго, што дзед твае цёткі… Можаш сказаць ёй гэта пры нагодзе. Мне лепш пачцівы купец, чым дзесяць аўстрыйскіх графоў. Добра мне вядомая вартасць тых тытулаў.
– Згодзіцца, пані, аднак, што нараджэнне…
Старшынёва іранічна засмяялася.
– Павер мне, Бэля, што нараджэнне – найменшая заслуга тых, хто нараджаецца. А што да чысціні крыві… Ах, Божа! Сапраўднае шчасце, што не надта клапоцімся мы, каб спраўджваць гэтыя рэчы. Кажу табе, пра нараджэнні не варта размаўляць з людзьмі такімі старымі, як я. Бо яны памятаюць і дзядоў, і бацькоў, дык часта толькі дзівяцца, чаму ўнук падобны не да бацькі, а да камердынера. Ну, але заўсёды можна выкарыстаць зручнае тлумачэнне, нібы той увесь час быў перад вачыма.
– Пані, аднак, вельмі падабаецца пан Вакульскі, – ціха прамовіла панна Ізабэла.
– Так, вельмі! – пацвердзіла старая. – Я кахала ягонага дзядзьку і ўсё жыццё была няшчасная, бо адарвалі мяне ад яго, якраз з тае самае прычыны, з-за якое твая цётка старанна пазбягае Вакульскага. Але ён не дасць сябе ў крыўду, не!.. – працягвала старшынёва. – Хто з гэткае галечы здолеў вылезці, хто без ценю заганы зарабіў маёнтак, вывучыўся, як ён, той можа не дбаць пра меркаванне ў салонах. Ты, хіба, ведаеш, якую ён іграе сёння ролю, чаго ён ездзіў у Парыж… Вось, запэўніваю цябе: не ён да салонаў, а салоны да яго прыйдуць, а першая будзе твая цётка, пры першай нагодзе. Я ведаю салоны лепш за цябе, дзіця, і павер мне, яны хутка будуць абіваць парогі ў Вакульскага. Гэта не такі лайдак, як Старскі, і не такі летуценнік, як князь, ані такі безгаловы, як Кшэшоўскі… Гэта чалавек дзеяння… Шчаслівая будзе кабета, якую ён абярэ ў жонкі… На бяду, у нашых паннаў больш запатрабаванняў, чым розуму ды сардэчнасці. Хоць, не ва ўсіх… Ну, але перапрашаю цябе, калі зляцела з языка ў мяне вострае слова. Зараз будзе абед.
З гэтым старшынёва выйшла і пакінула панну Ізабэлу ў глыбокім роздуме.
“Вядома, ён мог бы заняць месца барона, ды яшчэ як… – думала панна Ізабэла. – Той ужо нікуды не варты і дзівакаваты, а гэтага, прынамсі, шануюць людзі. Казя Вансоўская на гэтым знаецца, вось жа – узяла яго на шпацыр… Дык паглядзім, ці пан Вакульскі здолее быць верным… Добрая вернасць, ездзіць з іншаю кабетаю на прагулкі!.. Вельмі па-рыцарску…”
