— Іх дужа багата, вельмі багата...
* * *
Горад, галасы людзей, што плылі гоманам следам за імі, крыкі і галашэнне і таварышы, якіх яны змецілі сярод людзей, усё засталася ззаду. Яны крыкнулі таварышам і ўсім, хто пашоў за імі, свае апошнія словы развітання і цяпер ідуць моўчкі да шырокай, нахіленай на бок, брамы могілак. Круміньскі часта хадзіў сюды раней. Могілкі сустракаюць яго як добрага знаёмага. Вось злева, непадалёк ад брамы, старая векавая ліпа. Яна засохла. Верх яе зламаны пяруном. Камель абадраны. Пад ліпай, над таўстымі, з добрае дрэва, яе галінамі, белая цагляная будка з крыжам наверсе. У сярэдзіне будкі, за кратамі над дзвярыма, крыж з распятым чыгунным хрыстом, у якога адламана адна рука. Угары на будцы надпіс: «ад памору, вады, агня і вайны пазбаві нас». І дата: «год 1848».
Гэта было дужа даўно,—думае Круміньскі, і ўвага рассейваецца. 3-за брамы талакой выступаюць магільныя насыпы і крыжы, шэрыя каменныя пліты і чорныя мрамарныя помнікі. На плітах і на помніках надпісы. Некаторыя зараслі мохам, а некаторыя ўсё яшчэ блішчаць пазалотай. Крыжы, помнікі і пліты тоўпяцца паміж бяроз і ліп. Паўз дарогу больш за ўсё помнікаў і пліт і жалезных крыжоў, а драўляныя адсунуты ў бок, да агарожы, за якой зараснік. Багацейшым і на могілках больш пашаны.
За могілкамі, акурат куды іх вядуць, сонца. Яно ідзе да небасхілу і па зямлі сцелюцца доўгія цені помнікаў і дрэў. Цені плямамі на зямлі. Густыя цені ёлак і тканінай цені ад безлістага яшчэ галля бяроз. Круміньскі пазірае на сонца, яно не так цяпер слепіць, як на турэмным двары і думае пра сябе. На гэтых могілках кавалак яго дзяцінства, там дзе сястра. Пра сваё дзяцінства ён часта расказваў Лене, яна любіла распытваць. Лену ён сёння бачыў і Дубраўца і другіх. Яны прышлі развітацца з ім. Нават не выказанае ўголас гэтае слова гучыць недарэчна. Каб толькі гэта не пашкодзіла ёй,— думае ён і міжвольна ўсміхаецца. Лена заўжды гаварыла, што ў іх будзе сын. Круміньскі прыпамінае дзяцей, якіх бачыў. Малыя, яны дужа смешныя, ходзяць як качкі, а то неяк бокам, адным плячом наперад. І гэтыя абавязкова спяшаюцца ідучы, бегаюць.
Сонцава святло праз галле дрэў, як праз сіта прасейваецца і рабіць у вачах. Круміньскі адрывае погляд ад сонца, кідае погляд на таварышоў і спыняе яго на надмагільных надпісах. Чорная, з сінім адценнем, пліта: «Адам Даманскі. Нарадзіўся 24 кастрычніка 1821 году, памёр 21 красавіка 1901 году». За ёй высокі помнік з надпісам: «каханаму мужу і бацьку ад жонкі і дачок. Амельяну Гаронка. Нарадзіўся 17 жніўня 1829 году, памёр 9 ліпеня 1908 году».
— І гэты жыў восемдзесят год,— кажа паціху Круміньскі і ўсе павяртаюць да яго галовы.
— Пра што ты? — пытае Шаўрук.
Круміньскі ківае ў бок помніка галавою:
— Пабагату жылі людзі, па восемдзесят год усё.
Шаўрук нічога не адказаў, зірнуў толькі неяк здзіўлена на Круміньскага і адвярнуўся. У яго вачах Круміньскі разглядзеў за здзіўленнем і палахлівасць.
— Не трэба было пра гэта,—думае Круміньскі,— асабліва цяпер, і слухае як стукаціць капытамі конь афіцэра па аголеных каранёх дрэў на дарозе. 3 бакоў пад нагамі канваіраў шамаціць сухое леташняе лісця дрэў.— Вядома не трэба было,— і Круміньскі, кідае ўкрадлівы погляд на Шаўрука. Твар у Шаўрука, як і ў іншых, збіты. На твары закарэўшыя палоскі крыві. Шаўрук угадвае ягоны погляд, павяртаецца і ківае галавой на помнік злева. У помнік устаўлены невялічкі здымак не старога яшчэ, чыста паголенага вусатага мужчыны. Вусы канцамі закручаны ўгору... «Чалавск. Памаліся за мяне. Прыдзе час, памоляцца і за нябе»,— чытае ўголас Шаўрук надпіс, зроблены на помніку пад здымкам і кажа:— Вясёлым, відаць, быў нябошчык,— і яшчэ раз пераказвае ўголас надпіс.
Усе ўсміхаюцца, усміхаюцца і асобныя з канваіраў, але палахліва адварачваюцца ад іх. Канваіраў палохаюць ускудлычаныя, укрытыя пылам іхныя валасы. Валасы пазліпаліся над ілбамі ад крыві. Кроў, плямы крыві і на тварах, парасяканых бізуном. Канваіраў палохае іхны выгляд і тое, што яны жартуюць, ідучы на пэўную смерць.
І адзін з канваіраў, вылаяўшыся, гаворыць:
— Яшчэ весяла ім. Маўчаць трэба...
— Дурань,— кажа да яго Шаўрук.— Не я-ж цябе растрэльваць буду, а ты мяне, чаго-ж ты баішся.
— А ён наперад баіцца, каб хаця і яго калі не растралялі,— кідае адзін са смертнікаў.
— Яго абавязкова растраляюць,— жартуе Шаўрук.
Легіянер лаецца і замахваецца вінтоўкай, але апускае яе не ўдарыўшы.
* * *
Шчыльным радам стаяць легіянеры. Штыхі іхных вінтовак на ўзроўні грудзей чалавека. Штыхі злёгку пагойдваюцца. На штыхах паблісквае сонца. Людзі стаяць супроць штыхоў маўклівыя і насцярожаныя. Час ад часу пярэднія павяртаюць галовы і просяць задніх не націскаць. Маўклівасць парушаецца ціхім працяглым галошаннем, падобным на песню, якім жанчына расказвае пра дзяцінства свайго сына, паведзенага на расстрэл. Жанчына стаіць закрыўшы твар рукамі. Галосячы яна хістаецца ў бакі. Побач з ёй плачуць іншыя.
