— Вы заб’еце нас, але застанууца жывымі нашы браты...
Афіцэр крыкнуў:
— Тое-ж будзе вашым братам і бацькам.
— Дурань,— сказаў яму Шаўрук.— У нас браты не толькі па крыві. Усіх іх не перастраляеце. Некалі яны растраляюць цябе. Яны ёсць і сярод тваіх салдат...
Афіцэр міжвольна азірнуўся на салдат, адышоў у бок яшчэ далей і, крыкнуўшы каманду, узмахнуў шашкай, рассякаючы паветра.
* * *
Ляжалі нерухома, чакаючы загаду партыйнага камітэту. Іхных таварышоў правялі па могілках, пэўна хутка пачнуць растрэльваць, а загаду ніякага і яны нервуюцца.
— Як тольхі нас паведамяць, пададзімся яшчэ лявей,— кажа Шаўрук малодшы.—Ніводзін наш стрэл не павінен будзе прапасці дарма.
Яны чуюць бразгат адкінутых ад ямы рыдлёвак, каманду афіцэра. Пасля невялікай паузы афіцэр чытае прыгавор. Пра гэта яны дагадваюцца па манатоннаму голасу афіцэра, хоць слоў не чуюць. Усе дапытліва пазіраюць на Шаўрука.
— Мы-ж можам спазніцца,—кажа адзін з іх і ў ва ўсіх па целу бягуць казытлівыя мурашкі страху, што не паспеюць выратаваць таварышоў. У іх дрыжалі рукі, сціскаліся ад нецярплівасці сківіцы, а Шаўруку перашкаджаў дыхаць каўнер кашулі. Ён ірвануў рукой і расхінуў каўнер, вырваўшы гузікі.
— Што за чорт!
— Мы не паспеем...
— Можа не трэба чакаць?
— Давайце паўзці, каб не спазніцца, не ляжаць-жа тут.
— Нельга. Нам паведамяць, што рабіць,— сказаў Шаўрук.
— Калі-ж яны паведамяць?
— Зараз павінны паведаміць. Так умоўлена. Калі толькі будзе надзея на выратаванне, нам скажуць.
— Як гэта калі будзе? Калі будзем ляжаць, то вядома не будзе.
— Тут багата войска. Можа здарыцца так, што мы і іх не выратуем і самі апынімся ў іхных руках.
— За сваю скуру баімся...
— Глупства. Без карысці смерць не геройства...
У гэты час збоку ад іх трэснула нешта. Усе ўпіліся поглядамі ў кусты. Адтуль выпаўз хлапчук.
— Я Сцёпа,— задыхаючыся сказаў ён.— Страляць не трэба, а паўзці назад і ісці дзе ўсе людзі.
— Так сказаў Дубравец?
— Ага, каб не стралялі, а паўзлі назад, дзе людзі,—паўтарыў ён,
Па раду прагучэлі галасы нездаволення і ніхто не скрануўся з месца.
— Трэба паўзці,— сказаў Шаўрук прыцішаным голасам і адвярнуў ад таварышоў твар трасянуўшы галавою. Вочы наплылі слязмі і ён рукавом сцёр іх.— Хутчэй,— махнуў рукою.— А ты паўзі наперад і калі што, папярэджвай.
Сцёпка знік за кустамі і за ім папаўзлі друг за дружкай, маўклівыя, патупіўшы ў зямлю вочы, дружыннікі.
* * *
Усе ведалі, што яшчэ момант, яшчэ некалькі мінут і песня сціхне, а за могілкамі прагрымяць стрэлы і ніхто не хацеў верыць, што яны будуць і таму так нечакана для ўсіх прагрымелі два залпы і прыкавалі ўсіх да месца. Нават легіянеры, што стаялі перад натоўпам, неяк палахліва варухнуліся і застылі прыслухоўваючыся. Стрэлы парадзілі мёртвую цішыню. Яна цягнулася доўга: некалькі секунд, мінуту. Потым пачулася некалькі стрэлаў па аднаму. Гэта вызваліла людзей ад ацапянення. Над натоўпам залуналі зноў галашэнні і ўскрыкі жанчын і каб стрымаць сябе, Лена сцяла вусны, заглушыўшы крык.
— Трэба было галасіць як пускалі іх куды не след,—сказаў афіцэр, які стаяў з легіянерамі. На яго паглядзелі з дакорам і з нянавісцю. Нехта сказаў:
— Не галасіце на радасць ім.
Лена таропка азірнулася на голас і з воч пырснулі слёзы. О, як удзячна яна была таму, хто сказаў гэтыя словы.
— Так, так, не трэба плакаць на радасць ім,— паўтарыла яна пачутыя словы, звяртаючыся да акаляючых, упрашваючы іх маўчаць.
3 брамы выехаў афіцэр, махнуў рукой, у якой трымаў бізун:
— Дазваляецца радні забіраць іх.— Рукой паказаў у бок, адкуль яшчэ нядаўна данесліся стрэлы і паехаў на людзей. Натоўп раздаўся на бакі, прапусціў афіцэра і легіянераў, якія ішлі за ім, а пасля рынуліся ў браму на могілкі, абыходзячы магільныя насыпы, топчучы іх.
Трупы растраляных ляжалі на траве побач з ямай, якую былі прыгатавалі для іх. Усе ляжалі тварамі ўгару, відаць было, што іх так паклалі пасля ўжо, падняўшы з месц, дзе яны падалі. Бацькі і радня растраляных кінуліся да трупаў. Жанчыны ўпалі каля іх на зямлю. І маўкліва стала на калені каля Круміньскага Лена, паклаўшы на плячо яму дрыглівыя рукі. Яна доўга стаяла так, аж пакуль пад’ехалі фурманкі з дамавінамі, пасля ўзнялася і, як прысягаючы сказала, узняўшы ўгару руку:
— Будзем памятаць іх, таварышоў нашых, братоў... За нас яны, за тых, хто век жыў без радасці, робячы на другіх, хто гора нёс на сабе і здзекі... Іхная кроў на нашых штандарах будзе, як сонца...
Яна закрыла твар рукамі, пахіснулася і апала зноў на калені.
— Ззаду легіянеры, глядзіце,— сказаў нехта з натоўпу.
Растраляных паклалі ў дамавіны. Шасцёра мужчын узялі труну Круміньскага, а за імі другія шасцёра дамавіну Шаўрука. 3 натоўпу выходзілі мужчыны і бралі адну за другой дамавіны, адыходзячы, каб даць месца наступным.
