Анемподист Софроновы саха андеграунун бастакы бэрэстэбиитэлин бы?ыытынан к?р??хп?т?н с?п. Кини кимтэн эмэ тутулуктаах буолары адьас с?б?лээбэт суола этэ, суруйааччы к???л буолуохтаах диэн санааны мэлдьи этэрэ: «Госудаарыстыба суута суруйар идэлээх дьону алыс онон-манан майаачылаабакка, баар сокуон и?инэн туох к???л, быраап бэриллэрин биэрэр буолла?ына, суруйааччы ки?и ол-бу тылтан, салгынтан куттаммат, кыбыстыбат буолла?ына, сайдан суруйан, идэтин та?ааран и?иэх тустаах. Та?ыырдаах о?о килбик буолар, ол кэриэтэ ол ки?ини ???ргэтиэм, ол сууту кыы?ырдыам диэн симиттэн-куттанан, тыынын эрэ мананан сылдьан суруйбутуттан ха?ан да?аны ?ч?гэй сурук тахсыан сатаммат» («Саха суруга, саха ??рэ?э», 1922). Поэт гражданскай сэрии событиеларын норуот трагедиятын бы?ыытынан ылыммыта, тоталитарнай систиэмэ к?л???т? ?лт? ны?ыйан ааспыт к?л??нэтин хараастыылаах дьыл?атын хо?оонноругар тиспитэ, бэйэтин кэмин кырдьыктаах поэтическай летопи?ын айбыта («О?о утутар ырыа», «Хаайыылаах», «Оруо?ун ахтыл?ана», «Олох с??р?г?н дор?ооно»). Алампа бобуулаах айымньылара, ол и?игэр ?р??нэр гимнэринэн биллибит «Саха ырыата» хо?ооно, омугумсуйууга буруйдаммыт, «санаа т????лээх, о?орууну-ыйаа?ы итэ?эйиилээх, мистика уонна фатализм элеменнэрдээх» «Нууччатымсыйбыт», «Б?д?р?йб?т к?мм?т» пьесалара 1996 с. «Ырыа быстыыта хо?оон» диэн хомуурунньукка к?н сирин к?р?н тураллар.
Ча?ылхай талааннаах Николай Неустроев нэ?илиэстибэтиттэн бу хомуурунньукка «Куттал», «?р?? к??лгэ» кэпсээннэр, «Тар» кэмиэдьийэ киирдилэр. Аныгы кэм?э ки?и ки?иэхэ сы?ыана уларыйыытын, сиэр-майгы сатарыйыытын уйул?а?ыт суруйааччы кыра?ытык бэлиэтии к?р?н суруйбут. Ол эрээри, бу олох хартыынатын хайдах баарынан дь???йэр айымньылар ?р кэм?э идиэйэтэ суо?унан уонна националистическайынан аа?ыллан бобулла сылдьан баран, 1995 с. биирдэ бэчээттэммиттэрэ.
Онон к?ст?р?н курдук, литератураны т?р?ттээбит классиктар саха оло?ун-дьа?а?ын кырдьыктаахтык к?рд?рб?т айымньылара омугумсуйууга буруйдаммыттара, суруйааччылар бэйэлэрэ «революция уонна гражданскай сэрии сылларыгар контрреволюция диэкки охтубут, норуоту утарбыт буржуазнай суруйааччылар» бы?ыытынан ?р кэм?э аа?ыллыбыттара. Кулаковскай, Софронов, Неустроев ааттара 1960-с сс. са?аларыгар ыраа?ырбыта, ол эрээри нэ?илиэстибэ тула м?кк??р уларыта тутуу сылларыгар диэри сал?анан барбыта.
Саха литературатын историятыттан букатыннаахтык сотулла сыспыт, ?р сылларга ааттара ааттаммат буола сылдьыбыт дьонунан уопсастыба биллэр-к?ст?р диэйэтэллэрэ, репрессияламмыт суруйааччылар В.В. Никифоров-К?л?мн??р (1866—1928), К.О. Гаврилов-Тыа о?ото (1890—1938) буолаллар. Саха драматургиятын ма?найгы хара?аччытын – К?л?мн??р «Манчаарытын» ту?унан «Саха советскай литературатын историятын очеркатыгар» (1956) маннык суруллубут: «Саха буржуазията бэйэтин идеологиятын киэ?ник тар?атар наадатыгар уус-уран тыл орудиетын эмиэ ту?аммыта. Ол курдук, «Саха сою?ун» биллэр лидерэ тойон В. Никифоров «Манчаары» диэн пьесаны суруйбута. …пьеса автора, дьи?эр, историческай кырдьыгы токурутан туран, Манчаарыны т?р??тэ?иттэн т??к?н-уоруйах эрэ бы?ыытынан к?рд?рб?тэ. Манчаары социальнай-кылаассабай майгыннаах бууннаа?ына, дьада?ылары кытта ?ч?гэй сы?ыана арыллан к?рд?р?лл?бэккэ хаалбыта. Ону та?ынан, Никифоров пьесата националистическай тыыннаах айымньы буолара ?т? к?ст?р этэ». К?л?мн??р аата 1990-с сс. биирдэ тиллибитэ.
К.О. Гаврилов-Тыа о?ото 22 эрэ саастаа?ар «Саха са?ата» (1912—1913) сурунаалга этнографическай хабааннаах т??рт кэпсээни бэчээттэппитэ. Айымньылар тыа ки?итин майгытын, оло?ун-дьа?а?ын илгэтин хайдах баарынан чахчылаахтык уонна мындырдык ойуулуулларынан, тыллара-?ст?р? хомо?ойунан киэ? кэрэхсэбили ылбыттара. Кэпсээннэр С.А. Новгородов «Аа?ар кинигэтигэр» (1923) киирэн оскуола программатыгар ??рэтиллибиттэрэ. Онон, талааннаах прозаик а?ыйах да айымньытынан бэйэтин аатын саха литературатын историятыгар суол тэлээччи бы?ыытынан хаалларбыта. Гаврилов 1938 с. тутуллан хаайыллыбыта уонна ытыллан ?лб?тэ. Суруйааччы айымньылара, ?лэлэрэ уонна кини ту?унан ахтыылар кыы?а М.К. Гаврилова хомуйан о?оруутунан 1995 с. бэчээттэнэн тахсыбыттара.
