Былаас уонна кини рупора – литературнай кириитикэ ити кэм?э туту?ар суоллара туох этэй? Бастакытынан, уус-уран айымньыга партия салайар оруола уонна нуучча норуотун басты? бэрэстэбиитэллэрин к?м?т? к?рд?р?лл?бэтэ б?д?? идейнэй итэ?эскэ уонна ал?аска аахсыллара. Суруйааччылар Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» рома??а, С.П. Ефремов «Ини-бии» драма?а нуучча норуотун ба?ылыыр-к???л??р оруолун арыйбатахтара улаханнык сэмэлэммитэ. Онон айымньылар иккис тахсыыларыгар, партийнай кириитикэ бэлиэтээ?иннэрин аахсан туран, улахан к?нн?р??лэр киирбиттэрэ, ол и?игэр персонажтар ситимнэригэр биэлсэр Виктор Бобров, хамандыыр Михаил Бадин уобарастара эбиллэн биэрбиттэрэ.
Икки?инэн, норуот итэ?элигэр, тылынан уус-уран айымньытын сюжетыгар оло?урбут, тылын-???н ту?аммыт айымньылар сэ?ээриллибэт этилэр, баайдары арбаа?ы??а, омугумсуйууга буруйданаллара. «Культовай мифологияны (иччини, абаа?ыны, та?араны итэ?эйиини) уонна революция иннинээ?и олох араас реакционнай хаалынньа?нарын кытта ситимнээх уобарастары, матыыптары критическэйэ суохтук ?л?б??й ту?аныыга» М.Н. Тимофеев-Терешкин «Сирдьиттэр тустарынан сэ?эннэр» кинигэтигэр киирбит поэмалара, С. Васильев «Ленскэй абатыйыыта», «Ат ырыата», Таллан Б?рэ «Уолан Эрилик» поэмалара буруйдаммыттара. Манна да?атан эттэххэ, айар ?лэтин революция иннигэр са?алаабыт, кэлин хара?ынан к?рб?т буолбут М.Н. Тимофеев-Терешкин, урут улуу?угар кулубалыы сылдьыбытынан, ?р?? ?т?ргэ??э-хабыр?а??а тутулла сылдьыбыта.
???э ыйыллыбыт уочарка?а С. Васильев «Ленскэй абатыйыыта» айымньытыгар айыл?а араас иччилэриттэн фашистары утары охсу?арга к??стээх-уохтаах о?ороллоругар к?рд???р Ленскэй иччини, абаа?ыны улаханнык итэ?эйэр ки?и бы?ыытынан к?рд?р?лл?б?тэ, айымньы социалистическай реализм ньыматыттан биллэр тэйии курдук сыаналаныахтаа?а ыйыллыбыт. Оттон «Ат ырыата» айымньыга былыргыны арбаа?ынынан ?л???й?? баара к?ст?р? этиллэр: «Автор бу хо?оонугар колхоз атын олус ырыган, дь?дэх, к?р??тэ-истиитэ суох курдук дь???нн??р. Ат били??и оло?ор революция иннинэ саха баайдарыгар олорбут оло?ун утары туруорар, ону бэйэтин оло?ун ?т?? кэминэн аа?ар». Суорун Омоллоон «К?к?р Уус» пьесатыгар саха патриархальнай-феодальнай а?аардаах урукку оло?ун романтическай кырааскалаан ?р? к?т???н к?рд?р??тэ сытыы партийнай кириитикэ дь??л?гэр турбута. Л.А. Попов 1945 с. суруйбут «Улуу Туймаада» диэн ааттаах, 1642 с. бойобуода былаа?ын утары сахалар бастаанньаларын ойуулаан к?рд?р?р историческай драмата 1995 с. биирдэ туспа кинигэнэн тахсыбыта. Драманы оччотоо?у партийнай кириитикэ омугумсуйуу тыына баар диэн театрга да туруортарбата?а, бэчээккэ да та?ааттарбата?а. Н.Н. Павлов-Тыа?ыт «Кыстаанык» сэ?энэ баайдары норуот дьыалатын и?ин охсуспут дьон курдук к?рд?р?р диэн буруйдаммыта.
?с???нэн, социалистическай реализм ньымата социализмы, коммунизмы тутааччылар олохторун мэлдьи уруй-айхал до?у?уоллаах, ??р??-к?т?? аргыстаах гына к?рд?р?р? булгуччулаахтык ирдиирэ, онон санаа т????лээх айымньылары сэмэлиирэ. Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон «Тор?о буруо» диэн 1943 с. суруйбут кэпсээнигэр А?а дойду улуу сэриитин фронугар ?л?н эрэр саха саллаата т?р??б?т дойдутун, дьонун, таптыыр кыы?ын кытта бырастыыла?ыыта монолог бы?ыытынан бэриллибит. Улахан кириэтээ?иннээх кириитикэ кэннэ суруйааччы «ал?а?ын» билинэргэ к??эллибитэ. «Мин айар ?лэм ту?унан» диэн «Хотугу сулус» сурунаал 1953 с. 3№-гэр тахсыбыт ыстатыйатыгар ааптар: «1943 с. «Кыым» ха?ыакка бэчээттэммит «Тор?о буруо» диэн кэпсээним санаа т????лээ?ин, онон буортулаа?ын бы?ыытынан, ку?а?анын, сыы?атын булгуччу билинэбин», – диэн суруйбута.
Суруйааччылар «ал?астара» «Саха литературатын историятын сырдатыыга тахсыбыт буржуазнай-националистическай токурутуулар тустарынан» диэн БСК(б)П Саха уобаластаа?ы кэмитиэтин 1952 с. олунньу 6 к?н?нээ?и уураа?ар ырытыллан дь??ллэммитэ.
Биллэн турар, айар дьону ыгыы-т??р??, сирэй-харах анньыы, кэнэйдээ?ин суола-ии?э суох ааспата?а. Оло?у хайдах баарынан к?рд?р??, кырдьыктаахтык суруйуу уустугурбута. Бу кэм?э хас т?г?л айар ба?а уостубута, т???л??х талаан кэхтибитэ, харгыстаммыта буолуой? Норуот б?тт??н?н ?й?гэр-санаатыгар улахан охсуу о?о?уллубута. 1952 г. кулун тутар 20 к?н?гэр партия обкомун V пленумугар С.З. Борисов «Республика?а идеологическай ?лэ туруга уонна тупсарыыга ту?уламмыт дьа?аллар» диэн дакылааты о?орбута. Дакылаат бала?ыанньаларын с?ннь?нэн Г.П. Башарин дьыалатыгар бы?аччы дьайыылар о?о?уллубуттара: Г.П. Башарин уонна И.М. Романов ?лэлэриттэн у?уллубуттара, учуонай салайар «История» научнай куру?уогун чилиэннэрэ, устудьуоннар М.С. Иванов, В.С. Яковлев, эдэр суруйааччы А.И. Федоров хаайыллыбыттара.
Партия ХХ съе?ин кэнниттэн бы?ыы-майгы ?т?? ?тт?гэр уларыйбыта. 1962 с. олунньу 16 к?н?гэр ССКП обкомун «Об исправлении ошибок в освещении некоторых вопросов истории якутской литературы» диэн уураа?а тахсыбыта, классик суруйааччыларга сы?ыан тупсубута. Ол эрээри былаас литератураны, искусствоны «муо?алыыр илиитин» ситэри холкутаппата?а. Маннык бы?ыы-майгы уларыта тутуу кэмэ буолуор диэри сал?анан барбыта.
