«Бобуулаах ааттар» кэккэлэригэр И.Е. Кулаковскай-Оонньуулаах Уйбаан (1865—1921) уонна И.Е. Попов ааттарын киллэриэххэ с?п. ?кс?к?лээх убайа Оонньуулаах Уйбаан бэйэтин кэмигэр киэ?ник биллибит норуот ырыа?ыта этэ. Кини «Сут ырыата», «Хонон турарбыт ырыата» айымньылара 1913 с. «Саха са?ата» сурунаалга бэчээттэнэн тураллар. И.Е. Кулаковскай 1913 с. са?а тэриллибит Таатта улуу?угар бастакы кулубанан талыллыбыта. Ба?ылыгынан ?лэлиир кэмигэр нэ?илиэнньэттэн сиэртибэ хомуйан, улуус быраабатын, фельдшерскэй пуун, икки кылаастаах училище дьиэлэрин туттарбыта. Ыраахтаа?ы былаа?ын са?ана кулубалыы сылдьыбытын т?р??т о?остон, кы?ыллар 1921 с. Чурапчы Амматыгар ытан ?л?рб?ттэрэ. Кини айымньылара «Халлаан сырдыыра» диэн ааттаах хомуурунньукка 1990-с сс. аан бастаан бэчээттэнэн тахсыбыттара. Баай т?р?ттээ?иттэн сылтаан, ?р кэм?э аата ааттамматах ки?инэн норуот ырыа?ыта К.Г. Оросины (1858—1903) эмиэ билиниэхпитин с?п. Кини 1895 с. Э.К. Пекарскай к?рд????т?нэн «Дьулуруйар Ньургун Боотур» оло?хону суруйан биэрбитэ. Ону та?ынан «Аан дойду айыллыбыт ырыата», «Арыгы ырыата» курдук кэрэхсэбиллээх айымньылардаах.
Бу хомуурунньук биир сонун ?р?т?нэн И.Е. Попов (1879—1944) икки кэпсээнэ киирбитэ буолуон с?п. Илья Егорович Сунтаар улуу?ун Илимниириттэн т?р?ттээх ки?и этэ. Урут учууталлыы сылдьан баран, 1904 с. ыла та?ара дьиэтигэр а?абыытынан сулууспалаабыта. 1914 с. «В долине скорби» кинигэни «Рассказы и заметки из жизни якутов» диэн хос ааттаан та?аарбыта. Хомуурунньукка «кутур?ан хочотугар» олохтоох саха дьонун эрэйдээх-буруйдаах олохторо хайдах баарынан к?рд?р?лл?б?тэ. Кини 1890-с сс. б?т??лэриттэн Томскайга тахсар «Сибирская жизнь» ха?ыакка с??рбэччэ кэпсээни уонна уочарканы бэчээттэппитэ, сорох бэлиэтээ?иннэрэ «Якутские епархиальные ведомости» ха?ыакка тахсыбыттара. И.Е. Попов сэбиэскэй кэм?э репрессияланан, хаайыы дугуйдаммыта. Хомойуох и?ин, кини уонна биир идэлээ?э, «В якутской глуши» (1910) кинигэ ааптара, эмиэ Сунтаартан т?р?ттээх Г.М. Попов (1881–1913) ааттара, сэбиэскэй судаарыстыба атеизм?а оло?урбут идеологическай политикатыгар с?п т?бэспэттэрин бы?ыытынан, саха култууратын историятыттан киэр илгиллибитэ. Дьи?эр, кинилэр былаа?ы утарбатахтара, айымньыларыгар да ки?и баайсар т?р??тэ суох. Ол эрээри ?т?? т?р?ттээхтэрэ, та?ара итэ?элин ?лэ?иттэрэ буолаллара, ол эбэтэр социальнай т?р??т улахан мэ?эйи ??скэппитэ.
«Ксенофонтовщина» дьыалатыгар т?бэ?эн суорума суолламмыт дьонунан Г.В. Баишев-Алтан Сарын (1898—?) уонна П.И. Оросин-Хайыкы (1895—1957) буолаллар. Г.В. Баишев сахалартан биир бастакынан ?рд?к ??рэхтэммитэ – Ленинградка Или??и тыллар институттарын б?тэрбитэ. Алтан Сарын бэйэтин к????н литература бары к?р??эр: хо?оо??о, кэпсээ??э, драма?а холонон к?рб?т талааннаах ки?и бы?ыытынан биллэрэ. Кини т?р?пп?ттэрэ эр-биир олохтон туораабыттарын утаатыгар, со?урууттан кэлээт, дойдутугар тахса сылдьан, санаар?аабыт ахтыы-санаатын суруммутун ким эрэ булан ылан, «Чолбон» сурунаалга «Уруккутун ?йд??б?т» диэн ааттаан, 1926 с. бэчээттээбит. Ону 1928 с. кириитик Сэттэ Бытык (Н. Заболоцкай) булан, «Уруккутун умнубатах суруйааччы» диэн ааттаах рецензия суруйар. Революцияны утары ?гэнэн суруллубут кэпсээнигэр атын кылаас суруйааччыта би?иги сэссийэлиичэскэйдии тутуубутун токурутан суруйбута ?ст??хт?рб?т?гэр ту?алыыр диэн матыыптыыр. Киниэхэ харда бы?ыытынан Алтан Сарын «Кы?аан к?р?-к?р? кырада?ын та?аара сатаабыт» диэн ыстатыйаны суруйбута, онно кэпсээн бэлиитикэ?э сы?ыана суох, бэйэм тускум, санаабыт санаам, дьайбыт дьайыым диэн этэн к?рб?тэ да, ол аахсыллыбата?а. Алтан Сарын хаайыыттан эргиллибэтэ?э. Кини айымньылара, ?лэлэрэ туспа кинигэнэн 1998 с. тахсыбыттара.
П.И. Оросин Соловецкай концлаа?ырга биэс сылга т?бэ?эн олорбута, ол эрээри тыыннаах ордубута уонна Бодойбо?о олохсуйбута. Кини бэйэтин кэмигэр суруйааччы бы?ыытынан балачча биллэрэ. О?о ??рэ?ин кинигэлэригэр киирбит айымньыларын аахпакка туран, оччотоо?у ха?ыаттарга, сурунаалларга с??рбэччэ хо?оону, кэпсээни бэчээттэппитэ. Оруо?ун, репрессия хаптарбата?а буоллар, саха?а биллэр суруйааччы буолар кыахтаа?а. Ол эрээри сэбиэскэй былаа?ы утарбыт ?ст??х дьарылыктанан аата ?р кэм?э ахтыллыбакка сылдьыбыта, айымньылара 2000-с сс. биирдэ хос бэчээттэммиттэрэ.
