— Вы мой тата? — сказала яна.— Я вас адразу пазнала. У нас во-о колькі вашых фотакартак, цэлы альбом. Вернемся, я вам пакажу. Мне мама не дазваляла іх браць, а я ўсё роўна брала. Яна паедзе ў горад, а я дастану альбом з паліцы і гартаю… А чаму вы так доўга не прыязджалі? Я вас чакала, чакала… Мама часта прыязджала, а вы — не. Вы вельмі заняты, праўда? Мама гаварыла, што вы вельмі заняты. Мне таксама хочацца на мора. Толькі я плаваць не ўмею. Віцька Леўчык умее, а я не ўмею.
— Я абавязкова вазьму цябе на мора.— Жураўскі пагладзіў Наташу па галоўцы.— I навучу плаваць. Ты будзеш плаваць, як рыбка, куды лепш за Віцьку Леўчыка. Хочаш, я раскажу табе казку? Табе мама калі-небудзь расказвала казку пра брыдкае качаня?
— Расказвала. Але вы ўсё роўна раскажыце.
I Жураўскі расказаў ёй старую і мудрую казку пра брыдкае качаня, якое на самай справе было белым прыгожым лебедзем, толькі пра гэта доўга ніхто не здагадваўся. А вось Іван Уладзіміравіч здагадаўся, падумаў ён, бо глядзеў не вачыма, а сэрцам; сэрца ў такіх выпадках больш відушчае за вочы…
Калі яны вярнуліся дадому, там ужо было ціха. Людзі разышліся, некалькі суседак мылі, прыбіралі на кухні посуд. Аўдоцця Рыгораўна ляжала на канапцы, накрытая старым кажушком: пэўна, зусім выбілася з сілы. Паднялася яна вечарам, падаіла карову, напаіла Наташку малаком, прапанавалі Арсену паесці.
Ён адмовіўся.
— Пагаварыць трэба.
— А вось ухажуся, пакладу Наташку спаць, і пагаворым, Арсенка. Даруйце, што я вас так называю, не ведаю, як па бацьку.
— Добра будзе і так…
Не, яна не сказала ім, што я — лётчык-выпрабавальнік і загінуў пры выкананні баявога задання,— прыгадаў свае нядаўнія думкі Арсен. Яна нічога не прыдумляла: маці ведае маё імя, дачка ведала, што я жывы, але «вельмі заняты». Які цяжар яна з мяне зняла, як жахліва ўсё гэта выглядала б у вачах дзіцяці, каб я вярнуўся з «таго свету»! Маці паверыла б ці не паверыла, а Наташка паверыла б і вырвалася ад мяне там, на могілках, нават пазнаўшы па фотаздымках, яшчэ больш напалоханая. Дзякуй табе, Алачка, што не пахавала мяне раней часу, за дачку дзякуй. Бо калі нечага яшчэ варта маё жыццё, дык памагчы стаць на ногі Наташцы, не загубіцца ў вялікім свеце,— і гэта адзінае, чым я магу аддзячыць табе за тваю дабрату і цярплівасць.
— Вы ўсё ведаеце, Аўдоцця Рыгораўна,— сказаў Жураўскі, калі яны ўдваіх паселі за сталом, не запальваючы святла,— і гэта добра: мне лягчэй будзе гаварыць. Шэсць гадоў назад мы з Алачкай меркавалі ажаніцца, але я так і не здолеў кінуць сваю жонку, хоць збіраўся гэта зрабіць. Не буду паглыбляцца ў прычыны, цяпер яны не маюць ніякага значэння. Мы ўсё-такі разышліся, і я застаўся адзін: мой сын сёлета канчае школу і паедзе ў Маскву, у інстытут. Мне трэба некалькі месяцаў, каб упарадкаваць свае справы, размяняць кватэру, а тады… Аддайце мне Наташу, усё-такі яна мая дачка. Ёй будзе добра са мною, вось пабачыце. Пойдзе ў садзік, а потым у школу… Мы будзем прыязджаць да вас у госці, а вы да нас. А калі надумаеце… калі надумаеце, мы можам жыць разам. У мяне будзе пакой, кватэру Алачкі мы неяк паспрабуем замацаваць за Наташай, вы зможаце там жыць. Або выменяем агульную кватэру… Як бы там ні было, я буду паважаць вас, як родную маці, і клапаціцца аб вас. Я не п’яніца, не валацуга, раблю, зарабляю, на жыццё нам хопіць. Проста яно ў мяне нейкае гарбатае склалася, недарэчнае, я сам, відаць, у гэтым і вінаваты, ды што ж ты цяпер зробіш… Жывеш як жывецца, а не так, як хочацца.
Аўдоцця Рыгораўна падперла галаву кулачком, уздыхнула:
