Сонца яшчэ было высакавата, але на захадзе тоўпіліся хмары, абяцаючы перамену надвор’я. Жураўскі адчыніў акно, упусціў у салон свежы цёплы вецер з палёў — ад паху кветак, горамі наваленых на сядзенні, яго нудзіла. Даліся ў знакі мінулая ноч, пералёты, морг, дзе яны з Раманоўскім прабылі больш за гадзіну,— ён зноў нібы аслеп і аглух і не адчуваў нічога, апрача каменнай стомы. Папіць бы чаго халоднага, ледзянога, заліць агонь, што выпякае вантробы, і легчы. Легчы, заплюшчыць вочы і праваліцца ў сон, як у бездань, і доўга-доўга не прачынацца, каб усё гэта мінула само сабой. Яму ўявілася дарога, па якой яшчэ трэба было правалачы сваю скрываўленую душу, і ён аж застагнаў ад болю. Побач сядзела Каця, яна пачула гэты стогн і падала Жураўскаму таблетку валідолу і бутэльку ліманаду. Ад валідолу ён моўчкі адмовіўся, ліманад быў цёплы і салодкі, Жураўскі глынуў, і яму стала яшчэ горш.
Не даязджаючы да Ракава, яны звярнулі з шашы і паехалі па пыльнай пабітай гравійцы. Шафёр збавіў хуткасць. Усцяж дарогі, дакладна паўтараючы ўсе яе павароты, бегла добра ўтаптаная белая сцяжынка, да яе сцяной падступаў густы малады сасоннік; некалі Алачка расказвала Жураўскаму, як багата ў тым сасонніку маслякоў: пакуль дайду дахаты, цэлы кош нарэжу… У сасонніку было цёмна і сыра, відаць, днямі ўліў добры дождж, а ў прагалах, куды яшчэ зазірала сонца, суха і весела: высокая папараць, драцяны верас, пяшчотна зялёны мох… Звонка, на ўвесь лес, кувалі зязюлі, лічылі нечыя непражытыя гады.
А вунь, за ўзгоркам, і вёска: злева кароўнікі, воданапорная вежа, з правага боку машынны двор з кучай іржавага жалеза каля варот і доўгім будынкам майстэрні з вялікімі бруднымі вокнамі; гліністая, стракатая ад лужын дарога з глыбокімі каляінамі і густы натоўп людзей каля чацвёртай з краю хаты — нават пытаць ні ў кога не трэба, чакаюць…
Аўтобус спыніўся. Жанчыны ў натоўпе загаласілі. Шафёр адчыніў заднія дзверцы, разам з Жураўскім пасунуў труну. Нечыя дужыя рукі падхапілі яе, панеслі ў хату. Следам дзяўчаты перадалі вянкі, кветкі. Пайшлі самі.
Людзей набілася — не павярнуцца, але перад Жураўскім і Раманоўскім усе неяк расступіліся. Труна ўжо стаяла на табурэтках, засланых дываном. Арсен і Іван знялі вечка, паставілі побач.
Каля труны ўкленчыла маленькая жанчына ў чорнай спадніцы і чорнай кофце, чорная хустачка закрывала яе галаву. У жанчыны быў дробны твар, глыбока парэзаны маршчынамі, кірпаты Алаччын носік і сухія спрацаваныя рукі з вузламі жыл пад цёмнай скурай. Жураўскі здагадаўся, што гэта і ёсць Аўдоцця Рыгораўна, маці Алачкі. Яна прыпала да труны і тоненька галасіла:
Дзіцятка маё роднае,
Дзіцятка маё мілае,
Куды ж ты ад мяне адлятаеш?
I з кім жа ты мяне пакідаеш?..
Жураўекі скалануўся ад жаху, што зараз да галашэння старой, да слёз жанчын, што набіліся ў хату, далучыцца дзіцячы галасок, і агледзеўся, але дзяцей не было: пэўна, Наташку забраў нехта з суседзяў, і ў яго адлягло на душы: больш за ўсё ён цяпер баяўся ўбачыць або пачуць дачку.
Ён убачыў іншае: на сцяне паміж вокнамі вісеў вялікі каляровы здымак — ён і Алачка на карме экскурсійнага цеплахода. Яны стаялі, абняўшыся і прытуліўшыся адно да аднаго, вясёлыя, шчаслівыя, і вецер блытаў Алачцы валасы, і белая пена снежным сумётам кіпела за кармой, і белыя чайкі кружылі, цікуючы здабычу, і зялёныя стромкія горы паднімаліея з вады ў казачна сіняе неба… Жураўскі да драбніц успомніў той сонечны дзень, калі яны паплылі ў Феадосію і як Алачка шчоўкала, шчоўкала сваім ФЭДам, а потым папрасіла нейкага студэнта з магнітафонам сфатаграфаваць іх абаіх, і абняла яго, і прыціснулася да яго, уся прапахлая сонцам і морам, і ён чуў, як гучна тахкае яе сэрца. Ён глядзеў на гэты здымак, і выдавецкія машыністкі глядзелі на гэты здымак, і людзі, што былі ў хаце, ціхенька перашэптваліся за ягонай спіной,— не слыхам, скурай ён чуў гэты зацікаўлены шэпт. Толькі Аўдоцці Рыгораўне не было ніякай справы ні да яго, ні да здымка. Яна пяшчотна гладзіла сваю дачушку і ціхенька, быццам саромелася чужых людзей, галасіла-прыгаворвала над яе труной, быццам хацела выгаварыць увесь свой боль, усю сваю тугу, і адвечныя словы яе рвалі сэрца.
Яна не плакала: вочы былі сухія і твар сухі, відаць, ужо выплакала ўсе слёзы, якія мела, пакуль дачакалася іх з Сімферопаля, і не крычала, а быццам пяяла, схіліўшыся над труной, як некалі хілілася над калыскай, і верачы і, магчыма, яшчэ не верачы ў непапраўнасць таго, што адбылося.
А пайду я у зялёны лес.
Там кукулькі кукаваць будуць
I салавейкі шчабятаць будуць…
