Гэта ноч была самая доўгая ў жыцці Жураўскага. Ён і спаў і не спаў, седзячы ў крэсле, думкі блыталіся, нешта мроілася яму, няпэўнае, неакрэсленае: быццам яго зноў заваліла снегавой лавінай і ён поўз, гробся па цёмнай штольні, увесь збіты на горкі яблык, а далёкай кропачкі святла, якая некалі служыла яму арыенцірам, цяпер не было. Густая цемра, ліпкая, як багна, стаяла вакол, і ён разграбаў гэту багну рукамі і не разумеў навошта: усё роўна ж канец, усё роўна ж задыхнецца, дык хутчэй бы, хутчэй, навошта яшчэ пакутаваць. Раптам ён зразумеў, што гэта за цемра, што за багна: гэта ж апошні, дзевяты крут Дантавага пекла, менавіта туды суровы геній Дантэ змясціў здраднікаў, у смярдзючае балота, дзе кішаць розныя гады. Не, яму ўжо не вырвацца адсюль, ніхто не ўратуе яго, ён асуджаны вечна поўзаць па гэтай гразі, тапіцца ў ёй і выбірацца, каб глытнуць паветра, і зноў тапіцца, і, як боскай літасці, як збавення, чакаць смерці. Валянціна, Алачка, Ірына Чумакова, светлыя ідэалы юнацтва, якім ён здраджваў доўгія гады, каб не адштурхнулі ад карыта, каб не абцяжарваць душу чужым болем,— усё гэта ўжо ніколі не дасць яму выбрацца адсюль. Дзевяты круг — для самых мярзотных злачынцаў, якіх ведае зямля. I так шкада яму раптам стала сябе — даўняга, маладога, чыстага, закаханага, народжанага дзеля дабра, радасці і прыгажосці, а зусім не дзеля нечалавечых пакут, што ён выбег як апантаны з хаты, прыпаў да мокрага ад расы дрэва і застагнаў, кусаючы сабе губы, каб не закрычаць уголас. Слёзы пырснулі з яго вачэй, і ён не стрымліваў іх, салёныя і салодкія слёзы пакаяння. Перад зорным небам, перад квітнеючымі яблынямі бязгучна каяўся ён у цяжкіх грахах сваіх, і, абмытая гэтымі шчырымі слязамі, душа яго паціху выкарасквалася з той багны, у якую ён залез самахоць, па сваёй волі, бо ніхто і нішто яго туды не штурхала. Выкарасквалася, адмывалася і ачышчалася, каб ён мог і далей неяк жыць на зямлі.
I надышла раніца, і дзень надышоў, і прыехаў аўтобус з выдавецкімі людзьмі, і зайграў аркестр, папудзіўшы варон на высачэзнай ліпе, што расла каля Алаччынай хаты, і труну з яе целам аднеслі на вясковыя могілкі за аселіцу, на высокі сухі грудок, пад зялёныя сосны, і паставілі чырвоную пірамідку з таблічкай, на якой былі пазначаны яе імя і прозвішча і кароткія гады жыцця.
Там, на могілках, калі ўсе развітваліся з нябожчыцай, Жураўскі ўпершыню ўбачыў сваю дачку, яе прывялі развітацца з мамай. Маленькая зарумзаная дзяўчынка з бялявымі коскамі, у джынсавым касцюмчыку; нехта і ёй завязаў чорную хусцінку, і Наташа ўвесь час сцягвала яе з галавы. Яе ўсё палохала тут: натоўп, аркестр, вянкі; яна вырывалася і хацела ўцячы, яна не верыла, не магла паверыць, што гэта застылая цёця ў труне, засыпаная кветкамі,— яе маці, а нейкая жанчына моцна трымала яе. Жураўскі падышоў, узяў Наташу на рукі, прытуліў да грудзей. Яна забілася, як падстрэленае птушаня, а потым неяк разам супакоілася, аціхла, даверліва абхапіла яго за шыю.
Так Арсен і прынёс яе назад, у вёску,— і вясковыя людзі ўжо не шапталіся за яго спіной, адшапталіся ўчора, пазнаўшы яго на партрэце; шапталіся выдавецкія,— ах, якое свята ім выпала: тут і Жураўскі, і Ірына, і дзяўчынка, пра якую ніхто не ведаў, што яна Арсенава дачка,— а яшчэ ж недзе ў горадзе і яго жонка, дырэктар школы, ці ведае яна, ці здагадваецца, які падарунак ёй прызапасіў мужанёк; і малодшы сын Раманоўскага, з якім Алачка ляцела ў Крым, ды так і не даляцела… Божа, божа, колькі падзей, як ажывяць яны нуднаватае жыццё выдавецкіх жанчын ды і некаторых мужчын таксама, на добры тыдзень хопіць размоў, здагадак, меркаванняў…
Быў падрыхтаваны ўжо жалобны стол з лыжачкай куцці на кожнай талерцы; першымі за яго пусцілі гасцей — іх чакаў аўтобус; вясковыя тоўпіліся пад адчыненымі вокнамі, на падворку. Калі ўсе паселі і стала ціха, Іван Уладзіміравіч падняўся і, паглядаючы на Аўдоццю Рыго-раўну, што сядзела, гаротна схіліўшыся, на куце, сказаў, як ён пазнаёміўся з Алачкай, як адчуў у ёй жывую спагадлівую душу, як горка і прыкра яму думаць, што гэта ён вінаваты ў яе гібелі. Некалькі добрых слоў сказала пра сяброўку Каця, а Ірына Мікалаеўна і гаварыць не змагла: устала, заплакала і моўчкі села на сваё месца. Затым яны развіталіся са старой, пакінулі ёй канверт з грашыма, што сабралі ў выдавецтве, і паехалі ў Мінск.
Суседкі Аўдоцці Рыгораўны ўзяліся парадкаваць на стале, а Жураўскі з Наташкай на руках пайшоў у лес. Ён вырашыў пажыць тут хоць тры дні, каб яшчэ раз схадзіць на могілкі, пагаварыць з Аўдоццяй Рыгораўнай і пабыць з дачкой.
На палянцы ў зацішку ён паслаў пінжак, пасадзіў Наташу, а сам лёг побач з ёю.
