Вечарам людзі пачалі патроху разыходзіцца: у кожнага былі свае клопаты. Запалілі свечкі ў шклянках, у якіх было насыпана жыта, яны гарэлі цьмяна, патрэсквалі. Ад паху плаўленага воску і кветак — форткі не адчынялі — у Жураўскага страшэнна разбалелася галава. Ціснула скроні, свінцом налілася патыліца. Не хапала яшчэ, каб мазгавы спазм зноў шпурнуў на падлогу… Ён скоса зірнуў на Раманоўскага-малодшага. Той сядзеў на табурэтцы ў кутку ў сваёй прывычнай позе: згорбіўшыся, заціснуўшы паміж каленямі рукі, апусціўшы набрынялыя павекі,— дзе, на якіх абсягах блукалі яго думкі? Няўжо ён сапраўды паспеў закахацца ў жанчыну, ледзь толькі ўбачыў яе, ледзь пазнаёміўся з ёю, нічога пра яе не ведаючы. Ён жа сапраўды пакутуе, гэта відаць па яго твары… Каб гэта было не так, ён спакойна паехаў бы з Сімферопаля ў свой Гурзуф і цяпер гуляў па набярэжнай, у святочным натоўпе курортнікаў, слухаў плёскат мора і музыку, што ліецца з адчыненых вокнаў рэстаранаў, а не сядзеў тут у глыбокай скрусе. Няўжо такое палкае каханне сапраўды яшчэ магчыма ў наш жорсткі празаічны век, калі людзі, бывае, спачатку кладуцца разам у пасцель, а ўжо потым высвятляюць, як каго завуць?! А можа, яны даўно былі знаёмыя і блізкія. варухнулася ў душы подлая думка, што ты ведаў пра яе, пра тое, як яна жыла апошнія гады, ты нават ні разу не спытаў, са звычайнай чалавечай цікаўнасці не спытаў, ці добра ёй жывецца… Ты пакарыстаўся ёю, пакуль табе гэта было трэба, а потым выкінуў, як паламаную, абрыдлую, ні на што не прыгодную рэч, выкінуў са свайго жыцця, з сэрца, з памяці — што ты ведаеш пра яе, калі ты нават пра сябе нічога не ведаеш…
Жураўскі прыгадаў, як Іван Уладзіміравіч расказваў пра сваё знаёмства з Алачкай у аэрапорце,— навошта б ен хлусіў, прыдумляў, што гэта магло змяніць? Такія, як ён, наогул не ўмеюць хлусіць, у іх усё напісана на твары. Бедная Алачка, вось яна і дачакалася свайго маленькага ціхага шчасця; якая добрая сям’я магла атрымацца ў яе з гэтым ваўкаватым на першы погляд мужыком, які нейкім цудам захаваў у свае гады чыстую дзіцячую душу і незамутнёнае сумленне! Ці хоць адчула яна гэта за кароткія гадзіны іхняга знаёмства, ці паверыла, ці паспела парадавацца ў думках? А можа, і не адчула, і не паспела, і пайшла на той свет адзінокая, прыняўшы яго словы за звычайныя пошлыя заляцанні… Які прыкры лёс: знайсці і згубіць, згубіць усё дазвання ад сляпога выпадку, ад уласнай неасцярожнасці…
Не, відаць, не каханне прывяло сюды Раманоўскага-малодшага, не магло яно яшчэ пусціць такія глыбокія карані ў яго душу, нават калі і ўзнікла, нарадзілася, а пачуццё больш моцнае за каханне — пачуццё ўласнай віны перад ёю. Ён лічыць сябе вінаватым у яе смерці, сябе, і больш нішто і нікога; і не хутка пазбавіцца ён ад гэтага пачуцця, доўга яно будзе тачыць, атручваць яго, бо не людскі суд, а ўласнае сумленне — яго суддзя і няма на свеце суддзі больш бязлітаснага і непадкупнага.
Быццам адчуўшы яго позірк, Іван Уладзіміравіч падняў галаву, і Жураўскі кіўнуў яму: хадзем хіба пакурым. Яны выйшлі на двор, у халодную пасля цёплай і душнай хаты зорную ноч, спусціліся з трухлявага ганка на зялёную траўку панадворка і закурылі. Скрозь у вёсцы, як вокам акінуць, цвілі сады; бела-ружовыя кроны дрэў мякка свяціліся ў цемнаце, нібы запаленыя свечкі над труной Алачкі; пахла дымам з комінаў, сырадоем, смажаным салам; рыпелі вароты, ляніва брахалі сабакі, рыкалі каровы; недзе за аселіцай тарахцеў трактар,— цішыня і спакой паволі апускаліся на зямлю. Чыстае зорнае неба абяцала раніцай прымаразкі. Жураўскі падумаў, што, каб быў на дачы, расклаў бы перад досвіткам дымавыя кучы і цёплы густы дым ахутаў бы дрэвы, не даў сіверку пабіць пялёсткі. Тут яшчэ нічога, высока, і месца пясчанае, гліністае, а ў іх нізіна, тарфянікі, на іх веснавыя прымаразкі асабліва адчувальныя. Прачнешся раніцай, а трава белая, як на прадзімку, і ломкая, бульбоўнік колькі разоў вымярзаў, чарнеў, і яблынькі шкодзіла… Цвітуць — вачэй не адвесці, а потым асыпаюцца без завязі, пустацветам.
Выйшла Каця.
— Хлопцы, хадземце на кухню, я паесці сабрала, вы ж, пэўна, галодныя.
Яны сапраўды ўвесь дзень нічога не елі, нават не падумалі, а тут Жураўскі адчуў, што галодны як воўк. Каця завяла іх на кухню з прысадзістай вялікай печчу, пасадзіла за стол. Перакусілі. Раманоўскі еў сілком, яму нічога не лезла ў горла, папілі моцнай гарачай кавы з тэрмаса. Зайшлі ў пакой. Аўдоцця Рыгораўна сядзела каля труны, да паху кветак і свечак дабавіўся востры пах валакардзіну ці карвалолу — Каця прыхапіла з сабой цэлую аптэчку.
