Un yarcento e duimo pos ita terorinda buchado, onu interdisputas ankore
pri lua nomo quale on duras interdisputar pri lua kauzi. Ita incendiego qua
formizis moderna Usa poslasis beanta vunduro qua forsan nulatempe
cikatreskos. Dum quar generacioni, on povis tempope asistar dueli da
historiisti qui konkursis pri audaco koncerne l'interpretado di fakti sorgoze
desinkombrita de omna tro pezoza aludo politikal. Ma depos du
generacioni, esas evoluciono : gradope on asistas ataki da manipulisti qui
esforcas obstineme kadrizar ica tre granda dramato nacional en la
ideologio qua de nun formatizas analizi e judiki. La separo-milito divenis
un de la obligata temi di lo «politically correct»-a. Kun, ultree, manikeismo*
tam odiinda kam groteska nam lu postulas ke l'omna benigni esez en un
partiso e l'omna maligni esez en l'altra partiso – omna precizigo esus
superflua – segun la modo di le «western» di B-serio ube, sistematre, la
201
judicianti esas bone razita e la banditi surhavas barbo kreskinta dum tri
dii. Ita simplacha prizento havas detrimento, nome ol impedas la eventi
ritrovar lia autentikeso. Mo ol havas anke avantajo : olu grande plufaciligas
la komenco di la lernado por la yuna cerebri qui tale savas adube li devas
irar. E li omna iras adibe. Quaze li esus unika persono.
La opinion-inquesti efektigita pri la separo-milito che la adolecanti evanta
15-20 yari esas tre revelanta pri ja tre progresinta intoxikeso. Ma avan
l'intoxikeso, ni evaluez la savo. Recenta studiuro pri lua quantesala e
qualesala dimensioni, a qua nula importanta informilo grantis l'atenco
quan lu meritas, savigis da ni ke 62% de ta adolecanti, principe pronta
enirar supera doceyo, esis nekapabla situar en la justa tempo la maxim
terorigiva konflikto di lia lando. Multi plasizis ol quik pos la lukto por la
sendependeso ye la fino dil XVIIIma yarcento : uli konfundis ol kun la
unesma mondomilito e do kredis ke lu eventis ye la komenco dil XXma
yarcento.
(..) Multa historiisti konvinkesas ke mem pos l'elekto di Abraham Lincoln
kom prezidanto dum marto 1861, mem pos la separo di sep Stati quik de
l'amorco, un semano pose, dil militala defio di Fuorto Sumter, lo esabus
posibla - «teknikale posibla», li substrekizas – evitar ita milito. Lore, pro
quo ico quo eventis en mult altra landi, e ye altra epoki – militema febro
konsumante su preske per su ipsa – ne povis 'okurar' en Usa ? Pro ke
intriko di cirkonstanci, kombinajo de detonili, «teknikala» artiko ne suficas
por plunjigar du landi, o du grupi de landi, aden armizita konflikto. Oportas,
ultree, ke esez anciena odii evanta de plura generacioni, vicerala
antagonismo, diverganta interesti, profunda nekomprenemeso reciproka.
Ico esis la kazo en Usa. En 1861, la fosato separanta la Nordo e la Sudo
esis tante impresiva ke l'ideo ipsa pri duriva uniono semblis nerealista. En
du separita regioni, du populi qui developabis su singlu sualatere
koncieskis ke li formizabis du diferanta civilizuri, konseque li ne esis
kapabla kunvivar bone. Nordana senatano uladie klameskis : «Me ne
intelektas quale komunajo de «gentlemen» e kohorto de barbari povus
konstitucar un unika Stato.» Proprietanto di plantacerio proxim New
Orleans deklaris che la tribuno di lokala parlamento : «Singla Nordano
havas nur un deziro : uladie vidar omna Sudani asasinita da lia sklavi.»
Ico reflektis la etoso inter amba komunaji. La federala republiko povis
salvesar nur per la espruvigo dil sango. La Nordo o la Sudo mustis
desaparar.
Pro quo lo esis la Sudo qua mustis cedar ? Ad ita plusa questiono, la sama
historiisti furnisas unanima respondo : pro ke la Sudo montris tro frue lua
minforteso koncerne du tre importanta domeni, nome la demografio e
l'industrio. Kande la milito eruptas, la Nordo kontenas 23 Stati e 22 million
habitanti. Opoze a lu, la Sudo, lo esas dek-e-un Stati ed apene 9 million
habitanti, inter li esas 4 milion sklavi. Ad ica neegaleso ye homala 'resursi',
202
qua havos tante granda pezo kande la Sudala Federuro mustis
sedimentizar la brechi facita kontre lua defensiva sistemo, adjuntesas
ekonomiala abismo inter la du enemiki. La kotono esas en la Sudo, ma la
kavali esas en la Nordo ; la mestieristi esas en la Sudo, ma la fabrikerii
esas en la Nordo. E ne irga fabrikerii : oli esas ti qui fabrikas revolveri,
fusili, kanoni e navi tegita per stala plaki. Dum la mil dii del incendiego, la
Nordana militindustrio pruvis lua aplastanta pluforteso ad olta dil Sudani,
restinta embrionatra. Same kam esis lo lia fervoyala reto : duople min
multe reli, lokomotivi e vagoni kam havis l'altra partiso. Or, sur ita
grandega teatreyo de milit-operaci, la treni havis konsiderinda importo.
Lore, ka la Sudo havis vere nula chanco ganar ? Pri ca punto, la historiisti
dividesas. Manuedo inter li opinionas ke la vinko povabus obtenesar dal
