Sudana Federuro se en 1864 – importantega yaro – generalo Lee
sangifigabus l'armeo di Lincoln. La interna fronto dil Nordo lore krulabus,
nam lua motivi kombatar esis frajila kompare ad olti dil Sudo qua luktis por
lua libereso.
BEANTA VUNDURO
150 yari ante nun, ye la 12ma di aprilo 1861, eruptis en Usa la maxim
sangoza milito di lua historio : 618.000 mortinti, plu kam un milion de grava
vunditi, teritorio quarople de olta di Francia devastita. Ita buchado recevis,
e mantenas, du diferanta nomi – un por singla partiso – ico pruvas ke ol
separas ankore la menti. Segun la Nordana vinkinti, ico esis intercivitana
milito. Or, nulo esas plu nejusta. La desvinkinta Sudo nulatempe volis
kaptar Washington, modifikar la federala institucuri, impozar lua sociala e
politikala reguli. La maxim kara deziro dil Sudo esis pludurar vivar quale
lu vivabis depos du yarcenti sub lua blanka suno, en la tropikala
humideteso, l'ombro di lua magnolii, la sereneso di lua agri di kotono, di
tabako e di sukro-kani. La Sudo havis civilizuro defensenda. Lo esas por
olu ke lua filii iris a kombato. Pro desestimo, la Nordo konsideris li kom
rebeli. Qua esas kulpoza ? La Sudo mustis reaktar kontre komercala
203
strangulado volata da le «yankee», sucedo de legi vexanta, neyusta e
dominacanta, la repetita violaco di Konstituco asertante ke singla Stato
havas la yuro separar su de la Federuro. Ita yuron revendikis la Sudo lor
teroriganta konflikto quan lu nomizis la «milito inter la Stati».
Lo esis ya lukto inter la du parti de la Usana kapruptilo. La peci situita en
la Nordo interpretis la Konstituco segun maniero autoritatema,
centraligema, koaktanta. Inverse, la peci situita en la Sudo interpretis
segun maniero flexebla, regionalista e liberala la sama Konstituco. La
fondinta Patri versimile deklarabus kom justa la Sudo : on darfis livar
l'Uniono. La vorto carelate devas dicesar : separo. Parolesas pri la defio
di dek-e-un Stati por prezervar lia suli, lia hemi, lia mori, lia koncienci –
l'anmo dil Sudo, lua ebulianta e fiera sango, qua balde manifestesos ye la
avana parto dil historiala ceno.
Fuorto Sumter
Un monato pos l'iro da Abraham Lincoln en la Blanka Domo dum marto
1861, omna regardi direktas su vers mikrega fuorto konstruktita ye la
somito di insuleto izolita jacanta ye l'enireyo dil portuo di Charleston, en
Sud-Carolina. Ol esas Fuorto Sumter. Nordana garnizono okupas ol , ico
esas provokanta simbolo meze dil Sudana lando. De-ibe spricos la cintilo
qua acendos la pulvero til la generala incendio. La Sudani siejas Fuorto
Sumter, pose, ye la 12ma di aprilo 1861, fruamatine, li aspersas ol per
obusi. La kanonpafado duros dum duadek-e-quar hori, produktos nur
kelka vunditi ed abutos a la livro dil fuorto. Ico esas la maxim bona
okaziono posibla a Lincoln por kredigar ke la Sudo esas la atakanto. Il
mobilizas 75.000 viri. La milito komencas. Sequas mil dii de kombato, dek-
e-sis decidigiva batalii, deko de febroza kampanii e, che la du partisi, ita
flamifi di audaco, di kurajo, di heroeso qui parkovris la nemezureble
granda honoragro dil vizajo di la granda militi. Granda quale olta di 1914-
1918 por la Franci. Granda pro ke ol esas la unika qua havis kom agoloko
lia propra teritorio. Dum aprilo 1865, la Sudo agnoskis la desvinko per la
armi. Ma lu nulatempe aceptis la lego dil vinkanto. Ita asasinita libereso,
pri qua plu kam sis million homi revabis, poslasis vunduro olqua nulatempe
risaneskos. La Sudo cedis. La Sudo submisis su. La Sudo rieniris l'Uniono.
Ma sub ita semblo, lu pluduris esar rebela – en lua mento, lua anmala fibri,
lua esperi. E lua memoraji. Du monati ante la eventi di Fuorto Sumter,
Jefferson Davis elektesis kom prezidanto dil Sudala Federuro. Il facis juro
sur la gradi dil Kapitolo* di Montgomery, Alabama. Lo esis lore la triumfo
dil fido, dil entuziasmo, dil euforio. La historio aceleresis.
