МАКСІМ ТАНК
ДЗЁННІКІ
(1941-1959)
1941
1.VІІ
Учора наш цягнік з беластоцкімі бежанцамі спыніўся ў Новаузенску, амаль на самай граніцы Казахстана. Стэп без канца і краю. Зямля выпалена сонцам, сухавеем. Рэдка дзе ўбачыш нейкі куст ці лапінку жывой зелені. Заўтра Любаша ідзе ў роддом. Хацелася б пачакаць: кім папоўніцца наша сям’я і сама выпішацца з бальніцы. А там – на фронт. Начуем у нейкім інтэрнаце. Разам з намі В. Найдус са сваім малышом. Грыша яе, здаецца, па заданню абкома застаўся ў Беластоку.
2.VІІ
Амаль усю ноч не спаў. Далёка, за край небасхілу заходзіў чырвоны месяц. За ракой чуліся незнаёмыя галасы нейкіх птушак. У райкоме праслухаў выступленне т. Сталіна. Відаць, пакуль выясніцца справа з маёй мабілізацыяй, трэба будзе пашукаць работы і нейкі куток, дзе мог бы спыніцца. Быў у бальніцы. Любаша крыху чуецца лепш, адпачыла пасля працяглай, цяжкой дарогі. Усе слухаем трывожныя звесткі з фронту. А яны, відаць, яшчэ больш трывожныя, як тыя, што перадаюць. Нападзенне Германіі не магло быць неспадзяваным, калі нат пісьменнікі з Польшчы, якія абаснаваліся ў Беластоку, гаварылі, што ў пісьмах з Варшавы, з Лодзі сваякі іх папераджаюць: «Хаім, гэтымі днямі збіраецца да цябе прыехаць цесць, з якім ты не ўжывешся», «Дора, мы бацька і маці – раім табе выехаць куды далей ад нашага цяперашняга суседа».
4.VІІ
Дзякуючы рэцэнзіі ў «Правде» на мой зборнік «Стихотворения», мяне прынялі на работу ў рэдакцыі раённай газеты «За коммунизм», для якой напісаў некалькі вершаў на рускай мове.
Заўтра – ударнік. Усім калектывам едзем на праполку люцэрны.
12.VІІ
Ноччу, пры святле месяца, складалі сена ў «намёты». Усё тут для мяне – нова. I стэп, і людзі, і праца. Страшэнна дакучае непрывычная гарачыня, ад якой няма ратунку. Усё, што можа схавацца ад сонца, хаваецца. I ў гэты час замірае горад, вуліцы становяцца пустымі. Нават супрацоўнікі рэдакцыі не ідуць дамоў на абед. Адзін я плятуся на рынак, каб перакусіць нейкай булкай, выпіць паўлітра малака. Гэта мой штодзённы рацыён.
13.VІІ
Па дарозе ў рэдакцыю сустрэў знаёмых, якія павіншавалі мяне з нараджэннем сына. Адкуль яны даведаліся? Адразу пабег у бальніцу, куды мяне не пусцілі. Вядома, быў бясконца рад. Пераслаў Любашы запіску і пайшоў шукаць нейкага прытулку для сям’і, бо сам запісаўся дабравольцам на фронт і з дня на дзень чакаю, што выклічуць у ваенкамат.
20.VІІ
Вярнуўшыся з чарговага ўдарніка, застаў тэлеграму ад А. Фадзеева: «По согласованню с директивными инстанциями предлагается вам вместе с семьей переехать на жительство Саратов. Обратитесь содействием Саратовского обкома и райкома ВКП(б). Секретарь президиума Союза советскнх писателей СССР, член ЦК ВКП(б) Фадеев». Тэлеграмы ад А. Фадзеева атрымалі і яўрэйскія пісьменнікі Сфард і Марк, толькі з паведамленнем, што да іх з Масквы прыедзе Л. Квітко.
Нейкім цудам прыйшло да мяне пісьмо і ад Іонаса Марцінкявічуса, у якім піша, што і ён збіраецца пераехаць у Саратаў.
26.VІІ
Разам з друкаром Альферам на рэдакцыйнай машыне ездзілі ў бальніцу. Ён – за сваёй жонкай, а я – за Любашай і Максімкам, якому яшчэ да яго нараджэння далі гэта імя. Прагна ўслухоўваюся ў звесткі з фронту. А звесткі гэтыя з кожным днём усё больш і больш трывожныя.
27.VІІ
Раніцой, на папутным грузавіку выехалі ў Саратаў. У нейкай смузе выплыла сонца. Горача. Пыліць «без меры ў шырыню і без канца ў даўжыню» стэпавая дарога. Плача наш малыш, якога ніяк не ўдаецца Любашы ўсцішыць. Крыху весялей стала на тэрыторыі немцаў Паволжжа. Абапал дарогі пацягнуліся старанна дагледжаныя, апрацаваныя палі пшаніцы, сланечнікаў, бахчавых культур. На паўгадзіны былі спыніліся ў пасёлку. Забег у чайную, папрасіў па-нямецку хлеба, малака. Пад вечар паромам з Энгельса перабраліся на другі бераг Волгі, у Саратаў, перапоўнены ваеннымі, бежанцамі з Прыбалтыкі, Беларусі, Украіны. У клубе чыгуначнікаў імя К. Лібкнехта, дзе далі нам прытулак, сустрэлі знаёмых – А. Бурава, I. Марцінкявічуса і старога майго знаёмага – былога сакратара ЦК камсамола Заходняй Беларусі Ю. Левіна.
1.VІІІ
Некалькі дзён блукаў па абкомаўскіх адрасах, дзе можна было б нам знайсці нейкі прытулак. Нарэшце ўдалося спыніцца на адным з прадмесцяў у невялічкай хаціне на вуліцы Раждзественскай, 7, а самае галоўнае – у надзвычай добразычлівай гаспадыні Ксені Нікіцічны Андрэевай, якая ветліва прыняла нас, змардаваных, і нат памагла выкупаць Максімку і падрыхтаваць яму ў куточку на сваім куфры першую пасцель.
У Саюзе пісьменнікаў сустрэўся з П. Цвіркам, В. Вольскім, Л. Левіным і з групай украінскіх пісьменнікаў.
2.VIII
Сёння прыехалі з Гомеля П. Броўка і А. Кучар. Дамовіліся разам ехаць у Маскву, дзе зараз знаходзяцца некаторыя кіраўнікі нашага беларускага ўрада, ці ў Гомель, які яшчэ не змаглі захапіць немцы, дзе яшчэ выходзяць нашы газеты і знаходзіцца група адказных работнікаў ЦК КП(б) Беларусі.
10.VІІІ