Неспадзявана завітаў да нас жывы-жывёханькі Я. Далматоўскі, якому ўдалося прарвацца з акружэння і ўратавацца. Увесь вечар расказваў пра свае прыгоды. Тры месяцы блукаў па акупіраванай немцамі тэрыторыі Украіны.
Укамплектавалі новую рэдкалегію нашай газеты ў складзе Я. Купалы, М. Лынькова, К. Крапівы, К. Чорнага, П. Броўкі і мяне.
Сазваніўся з Саратавам. Смірноў-Ульянаўскі сказаў, што, быццам, мая сям’я выехала ў Алма-Ату. Не ведаю, што змусіла Любашу з малым ехаць у такую далёкую дарогу.
13.ХІ
Едзем у страшэнную завею. Часамі спыняемся і шукаем дарогу. Дабраліся да Лебядзяні, дзе на платформы пагрузілі свае машыны. Начуем з Піменам у нейкай старэнькай бабкі. Нарэшце атрымалі зімняе абмундзіраванне.
Вечарам з вёдрамі спусціўся за вадой з высокага берага Дона. Вецер развявае грывы коней, што падчас перагону палі тут сярод стэпу. Калі ж мы недзе спынімся? Трапілі ў паток адступаючай арміі, за якім крочыць несціханы гром кананады, зарава пажару. Усё больш і больш аддаляемся ад сваёй Радзімы.
19.ХІ
Мічурынск. Начуем у апусцелай бальніцы. Раніцой М. Лынькоў паехаў у Тамбоў. Паступіў загад перабрацца ў будынак двухпавярховага Мічурынскага інстытута, рыхтуем новы нумар газеты. Узяўся за верш: «Не шкадуйце, хлопцы, пораху!». Калі Любаша з малышом выехала з Саратава, не ведаю, як мне зараз іх адшукаць.
Па суседству з намі – рэдакцыя франтавой газеты «Зольдцайтунг», у якой працуе латвійская пісьменніца Зігфрыда.
29.ХІ
Нарэшце, пісьмо ад Любашы. I так яна – у Саратаве! Сёння ва ўсіх радасны настрой: нашы вызвалілі Растоў. У адным з пакояў знайшоў зборнік Верхарна. Хлопцы недзе дасталі гарэлкі. Выпіўшы, П. Броўка пачаў чапляцца да М. Лынькова, што па яго віне апошні нумар сваёй газеты мы не паспелі пры дапамозе авіяцыі закінуць у тыл ворага. А што можна было зрабіць? Самі ледзь вырваліся з пасткі.
8.ХІІ
Уключылася ў вайну Японія. Пачалася адліга. Начамі цемень. 3 фронту паступаюць больш радасныя звесткі. Абмяркоўваем з Піменам свае творчыя планы: калі вернемся дамоў, трэба будзе пачынаць у паэзіі рэвалюцыю. Трэба аб гэтым напісаць і А. Куляшову. Хадзілі глядзець кінакарціну «Шчорс».
10.ХІІ
Сёння прымалі К. Крапіву ў партыю, а П. Панчанку – у кандыдаты. У вольны час чытаю Л. Фейхтвангера. Гэтымі днямі з Піменам трэба будзе ехаць у Тамбоў, дзе друкуецца наша газета. Мо ўдасца пабываць і ў тэатры, хоць ён і пашкоджаны нямецкімі бомбамі, але там ёсць, здаецца, і нашы беларускія артысты і ставяць «Княжну Турандот».
20.ХІІ
Прыйшла звестка, што ў дарозе з Н. Бурас ва Уральск памёр Змітрок Бядуля. Што такое магло здарыцца?
Вось і не стала аднаго з цікавейшых беларускіх пісьменнікаў – ветэранаў нашага адраджэння – паэта, празаіка, перакладчыка з яўрэйскай мовы. Хай будзе яму лёгкай далёкая ўральская зямля. Шкада, што ён не дажыў да вызвалення сваёй Радзімы.
28.ХІІ
Атрымалі загад: перад Новым годам быць у Маскве. Але М. Лынькоў захварэў. I мы толькі праз пару дзён змаглі выехаць з Ліпецка. Пачаў верш: «Яшчэ нямала вёрст і дзён». Сяк-так, прыкрыўшыся абледзянелым брызентам, акачанелыя ад сцюжы, едзем стэпам, глуш і снег. Усё часцей думаю аб шляхах развіцця нашай паэзіі. Ніяк яна не можа выйсці за традыцыйныя свае рамкі. Мне здаецца, гэта адчувае і Пімен. А пакуль што і я, як і ўсе, патанаю ў пустазвонстве. Зноў прыстала наша палутарка. Нейкія непаладкі ў маторы. Каб разагрэцца, М. Ц. Лынькоў выдзяляе са сваіх камісарскіх запасаў кожнаму па невялікай чарачцы цяпельца.
30.ХІІ
I так, як у бежанскім сваім дзяцінстве, накіроўваюся ў Маскву. Што там мяне чакае, удалі ад Радзімы, якую мы зараз усе часта ўспамінаем, загубіўшыся на франтавых дарогах пад няспыннымі бамбёжкамі. Ратуючыся ад нямецкіх самалётаў, некалькі раз спыняліся пад ахову прыдарожных дрэў. Пасля бамбёжкі нейкага пасёлка мы прабіраліся далей, аб’язджаючы разбітыя машыны, павозкі, нейкія бочкі, скрыні, пабітых коней.
Сёння паспрачаўся з А. Кучарам, Разышліся мы з ім у ацэнцы некаторых нашых «класічных» твораў. Пад лопат абмерзлага брызента, якім прыкрыліся мы ў сваёй рэдакцыйнай палутарцы, пачалі складацца несуразныя радкі: «Вазьмі маю волю ў няволю», «На скрыжаванні палявых дарог»... А што далей? Прываліўшыся да свайго напоўненага кнігамі рукзака, здаецца, прыдрамаў. Прачнуўся на нейкім кантрольным пункце, пачуўшы голас М. Лынькова: «Ну як там, уюнушы, жывы?»
31.ХІІ
Па абочынах дарогі цягнуцца бясконцыя натоўпы бежанцаў. На небасхіле ўздымаецца чорная хмара дыму. Што можа быць самым страшным у жыцці? Хіба, само жыццё.
Думаў весці дзённік, але няма калі. А шкада, бо пісаць ёсць аб чым. Нешта наша машына, як загнаны конь, пачынае прыставаць. Каля нейкага згарэлага пасёлка заечы след перасек нам дарогу. Мо як у тую памятную ноч пад Бранскам, калі ледзь не трапілі ў варожую пастку, зноў мы збіліся з дарогі. На прыпынку М. Лынькоў з К. Крапівой нешта звяраюць па карце.
А вецер мяце, як у блокаўскай паэме «Дванаццаць», і мы ўсё больш і больш аддаляемся ад сваёй Радзімы, і ніхто з нас не ведае «Што там наперадзе?» (А. Гарун).