Увесь час падарожжа Гленарван нецярпліва чакаў сустрэчы з тубыльцамі. Ён хацеў распытаць у іх пра капітана Гранта з дапамогай патагонца, з якім, дарэчы, Паганель цяпер даволі добра мог гаварыць. Але яны ехалі па мясцовасці, дзе амаль не бывае індзейцаў, бо праезджыя дарогі, якія вядуць з Аргентынскай рэспублікі да Кардыльераў, жаць на поўначы. Таму яны не сустрэлі да гэтага часу ні вандроўных пляменняў, ні аселых, якія знаходзяцца пад уладай кацыкаў. Калі яны заўважалі на гарызонце адзінокага конніка, той хутка знікаў, відаць, зусім не жадаючы сустрэцца з незнаёмымі. Атрад, які асмеліўся забрацца ў гэтую глуш, павінен быў здавацца кожнаму падазроным як бандыту, якога павінен быў перапалохаць выгляд васьмі добра ўзброеных людзей, так і сумленнаму падарожніку, які сам меў права баяцца іх як бандытаў. Таму Гленарван ні разу не меў магчымасці распытаць ні мірных тубыльцаў, ні разбойнікаў. Ён пачаў ужо марыць хоць-бы аб сустрэчы з бандай сальтэадораў[35], нават у тым выпадку, калі-б гутарка з імі пачалася з перастрэлкі. Але хутка адно здарэнне, якое нечакана пацвердзіла правільнасць тлумачэння дакументаў, усцешыла Гленарвана і дазволіла яму не шкадаваць, што нельга атрымаць вестак пра капітана Гранта ў сустрэчных падарожнікаў.
Некалькі разоў ужо атрад пераходзіў праз сцежкі ў пампасах, у тым ліку праз дарогу з Кармена ў Мендосу, усыпаную касцямі хатняй жывёлы, якая загінула ў часе пераходу.
Да гэтага часу Талькаў не зрабіў ні адной заўвагі наконт гэтага маршрута, хоць ён безумоўна зразумеў ужо, што атрад не шукае ні вялікіх дарог у пампасах, ні вёсак, ні гарадоў Аргентыны. Кожную раніцу атрад ішоў у напрамку да ўзыходзячага сонца, ехаў цэлы дзень, ні на крок не саступаючы ўбок і вечарам прыпыняўся нанач, маючы за сваёй спіной заходзячае сонца. Як праваднік, Талькаў павінен быў здзіўляцца, што не ён вёў атрад, а атрад вёў яго. Але калі ён і здзіўляўся, то нічым не паказваў гэтага, са стрыманасцю, уласцівай індзейцам. Калі атрад праходзіў міма прасёлачных дарог, ён не рабіў ніякіх заўваг. Але сёння, бачачы, што яго спадарожнікі збіраюцца мінаць таксама і вялікую дарогу, ён прыпыніў свайго каня і звярнуўся да Паганеля:
— Дарога ў Кармен,— сказаў ён.
— Правільна, мой храбры патагонец,—адказаў географ,— гэта дарога з Мендосы ў Кармен.
— Мы не паедзем па ёй? — прадаўжаў Талькаў.
— Не,—пацвердзіў Паганель.
— Куды-ж мы едзем?
— Прама на ўсход.
— Гэта азначае нікуды не ехаць.
— Яшчэ не факт.
Талькаў змоўк і з відавочным здзіўленнем паглядаў на вучонага. Ён не здагадаўся, што Паганель жартуе. Заўсёды сур’ёзныя, індзейцы не разумеюць жартаў.
— Значыцца, вы едзеце не ў Кармен? — перапытаў ён.
— Не, не ў Кармен,— адказаў Паганель.
— І не ў Мендосу?
— І не ў Мендосу.
У гэты момант да іх пад’ехаў Гленарван.
Ён запытаў у географа, што гаварыў Талькаў і чаго ён прыпыніўся.
— Ён пытаў у мяне, куды мы едзем: у Кармен ці ў Мендосу,— адказаў Паганель,— і вельмі здзівіўся, атрымаўшы адмоўны адказ на абодва свае пытанні.
— І сапраўды, яму павінен здавацца дзіўным наш маршрут,— сказаў Гленарван.
— Ясна. Ён кажа, што мы «нікуды не едзем».
— Скажыце, Паганель, ці здольны вы растлумачыць яму мэту нашай экспедыцыі і чаму мы едзем увесь час на ўсход?
— Гэта будзе надзвычай цяжка,— сказаў Паганель,— таму што індзейцы нічога не разумеюць у градусах шыраты і даўгаты і гісторыя дакумента здасца Талькаву зусім фантастычнай.
— Вы думаеце,— сур’ёзна запытаў маёр,— што Талькаў не зразумее расказа ці расказчыка?
— Ах, Мак-Набс,— запярэчыў Паганель,— вы ўсё яшчэ не верыце ў маю іспанскую мову!
— Што-ж, паспрабуйце, дарагі сябра!
— Паспрабую.
Паганель зноў пад’ехаў да патагонца і загаварыў з ім, часта спыняючыся з-за недахопу слоў, з-за цяжкасці тлумачэння адцягненых паняццяў дзікуну, які прывык толькі да зусім канкрэтных уяўленняў і вобразаў.
Цікава было глядзець у гэты час на вучонага. Ён паказваў жэстамі, павышаў голас часам да крыку, круціўся ў сядле, грымаснічаў, і буйныя кроплі поту капалі з яго ілба. Калі язык не дапамагаў, ён пускаў у ход рукі. Саскочыўшы з сядла на зямлю, ён нарысаваў на пяску геаграфічную карту з перакрыжаванай сеткай мерыдыянаў і паралеляў, дзе былі паказаны абодва акіяны і праведзена лініяй дарога ў Кармен. Ніколі яшчэ ніводзін настаўнік не быў у такім цяжкім становішчы. Талькаў не перапыняў вучонага і сачыў за ім неадрыўна, але нельга было ўгадаць, ці зразумеў ён хоць што-небудзь з яго слоў. Лекцыя геаграфіі працягвалася каля поўгадзіны. Урэшце Паганель змоўк, выцер пот з зусім мокрага твара і паглядзеў на патагонца.
— Ці зразумеў ён? — запытаў Гленарван.
— Зараз даведаюся,— адказаў Паганель.— Але калі ён не зразумеў, я бяссільны!..
Талькаў стаяў нерухома. Ён маўчаў. Вочы яго пазіралі на рысунак на пяску, які паступова сціраўся ветрам.
— Ну, што-ж? — запытаў яго Паганель.
Талькаў як быццам не пачуў яго пытання. Паганелю ўжо здавалася іранічная ўсмешка на вуснах маёра. Жадаючы выратаваць сваю годнасць, ён зноў пачаў з новай энергіяй паўтараць сваю лекцыю геаграфіі, але патагонец жэстам спыніў яго.
— Вы шукаеце палоннага? — запытаў ён.
