— Ён?
— Ён! І калі вы з-за сваёй разгубленасці вывучылі іншую моцу...
Мак-Набс не скончыў. Абуранае «О!» вучонага і суровае пацісканне плеч, прымусіла яго змаўчаць.
— Маёр, вы занадта далёка заходзіце са сваімі жартамі,— суха сказаў Паганель.
— Але-ж ён не разумее вас! — адказаў Мак-Набс.
— Напэўна, гэты тубылец сам дрэнна гаворыць па-іспанску,— нецярпліва запярэчыў географ.
— Вы не разумееце яго, і таму вам здаецца, што ён дрэнна гаворыць,— спакойна запярэчыў маёр.
— Мак-Набс,— пачаў з імі гутарку Гленарван,— ваша меркаванне неабгрунтаванае. Які-б не быў разгублены наш сябра Паганель, не можа быць, каб ён вывучыў адну мову замест другой.
— Тады, мілы Эдуард, ці лепш вы, Паганель, растлумачце мне, што тут робіцца?
— Я нічога не збіраюся растлумачваць,— адказаў Паганель.— Зараз я вам пакажу кнігу, па якой я штодзённа вывучаў іспанскую мову. Паглядзіце на яе, і вы ўбачыце, ці памыліўся я!
Сказаўшы гэта, Паганель пачаў шукаць у сваіх шматлікіх кішэнях. Пасля некалькіх хвілін маўчання, ён дастаў з кішэні парваны том і з выглядам поўнага пераканання падаў яго маёру.
Маёр узяў кнігу і пачаў разглядаць яе.
— Што гэта за твор? — запытаў ён.
— Гэта «Лузіяда»,— адказаў Паганель,— славутая эпапея, якая...
— «Лузіяда»?! — крыкнуў Гленарван.
— Так, дружа мой, ні больш, ні менш, як «Лузіяда» вялікага Камаэнса!
— Камаэнса? — паўтарыў Гленарван.— Але, мой небарака сябра, Камаэнс — партугалец, і, значыцца, іменна партугальскую мову вы так старанна вывучалі на працягу шасці тыдняў!
— Камаэнс! «Лузіяда»! Партугалец!
Паганель не мог выгаварыць больш ні аднаго слова. Позіркі яго бегалі па ўсіх кутках. Вакол яго выбухаў вясёлы смех, бо ўсе падарожнікі былі ўжо тут і акружылі географа.
Патагонец за ўвесь гэты час і вокам не міргнуў. Ён спакойна чакаў тлумачэння гэтай зусім незразумелай для яго сцэны.
— Ах, нікчэмны нягоднік! — крыкнуў урэшце Паганель.— Значыцца, гэта, праўда? Гэта не жарты. І гэта зрабіў я! Я! Гэта-ж неяк страшэнна не шанцуе! Ах, сябры мае, сябры мае, паехаць у Індыю і апынуцца ў Чылі, вывучаць іспанскую мову і вывучыць партугальскую!.. Гэта ўжо занадта. І калі так будзе далей, то ў адзін добры дзень я выкінуся праз акно, замест таго, каб кінуць туды сваю сігару!..
Слухаючы, як Паганель зневажае сябе за сваю няўдачу, назіраючы за яго расчараваннем, нельга было заставацца сур’ёзным. Між іншым, ён першы падаў прыклад весялосці.
— Смейцеся, сябры мае, смейцеся ад усяго сэрца,— казаў ён.— Я сам больш за ўсіх смяюся з сябе!
І ён грымнуў гучным рогатам.
— Такім чынам мы ўсё-жа засталіся без перакладчыка,— спыніў урэшце агульны смех маёр.
— Не бядуйце,— адказаў Паганель.— Іспанская і партугальская мовы сапраўды вельмі падобныя адна на адну, калі я мог так памыліцца. Але гэтае-ж падабенства дапаможа нам выправіць маю памылку. І я зараз падзякую гэтаму добраму патагонцу, на той мове, якой ён так добра валодае.
Паганель казаў праўду, бо праз некалькі хвілін ён ужо мог абмяняцца з тубыльцам некалькімі словамі. Ён даведаўся нават, што патагонца звалі Талькаў, што азначае па-арауканску «гром». Імя гэта ён, відавочна, атрымаў за спрытнае валоданне агнястрэльнай зброяй.
Высветлілася, што патагонец быў прафесіянальным правадніком па пампасах, што надзвычай узрадавала Гленарвана. Гэта палічылі за вельмі добрую прымету. Усе вырашылі, што цяпер без сумнення экспедыцыя закончыцца паспяхова. Ніхто болей не сумняваўся ў тым, што капітана Гранта яны знойдуць.
Падарожнікі і патагонец падышлі да Роберта. Хлопчык усміхнуўся тубыльцу, і той палажыў яму руку на галаву. Ён агледзеў дзіця і абмацаў яго канечнасці. Пасля, усміхаючыся, пайшоў к берагу рэчкі, назбіраў там некалькі пучкоў дзікага сельдэрэя і нацёр ім цела хворага. Пасля масажа, зробленага з незвычайным майстэрствам, Роберт адчуў, што сілы варочаюцца к яму. Ясна было, што некалькі гадзін спакою поўнасцю адновяць іх. Таму было вырашана прабыць яшчэ суткі на гэтым месцы. Заставалася яшчэ вырашыць два вельмі важных пытанні: пра яду і пра транспарт. Ні таго, ні другога ў падарожнікаў не было. На шчасце, Талькаў быў з імі. Праваднік узяўся дастаць усё, чаго нехапала, маленькаму атраду. Ён прапанаваў Гленарвану пайсці ў тальдэрыю індзейцаў, за чатыры мілі адсюль, дзе можна будзе знайсці ўсё неабходнае для экспедыцыі. Паганель сяк-так пераклаў гэты сказ патагонца, і ад яго ўсе былі ў захапленні.
Гленарван і географ, развітаўшыся з таварышамі, пайшлі з патагонцам уверх па плыні ракі. Гадзіны паўтары яны ішлі шпарка, ледзь паспяваючы за веліканам Талькавым.
