Enciklopedio de Esperanto полностью

Unua parto: 1887–1905. Unuaj E-istoj estis en Malaga Jozefo Rodriguez Haertas, aŭtoro de la unua lernolibro por hispanoj (1890), kaj fondinto de la unua societo (1892); en Madrid Ramon Andreu Rella (1899), kiu gvidis kurson en Ateneo kaj publikigis gramatikon en «Revista de Taquigrafia y Fonetismo» (Revuo pri stenoarafio kaj fonetiko); lia lernanto Vicente Inglada Ors. (1899), tiam infanteria oficiro, kiu propagandis E-n unue en Madrid, poste en Barcelona (1902) kie li varbis la pionirojn Alfonso Sabadell kaj Francisko Ribot; en Murcia, Manuel Esteban (1901); en Santander, Andres Bravo del Barrio (poste idisto), kiu publikigis E-n, unua gazeto en H. (1902). Ankaŭ estas citindaj Frederiko Pujula, en Barcelona. staba subkolonelo Roman Ayza, infanteria kapitano Ratael Duyos Sedo kaj telegrafestro Fernando Soler Valls, en Valencio; kaj Manuel Monteagudo en Coruna.

La ĵurnalo respublikana «El Nuevo Regimeu» (La nova reĝimo) publikigis artikolon subskribitan de Francisko Pi y Margall, prezidinto de la unua H. respubliko diskonigante E-n (Madrid, 29 jan. 1898) kaj semajna madrida revuo «Alrededor del Mundo» (Tra la mondo) publikigis favoran artikolon (22 marto 1900) kaj novaĵojn (22 nov. 1900).

Tiuj estis unuaj semistoj de E. La afero baldaŭ ekfruktiĝis, unuaj lokaj grupoj fondiĝis en Murcia (prez. Ricardo Codorniu, inĝeniero pri arbaroj), en Logrono (prez. Jozefo Baigorri Aguado, staba oficiro), en Valencio (prez. Aŭgusto Jimenez Loira) kaj en Madrid Bravo del Barrio starigis en societo «Fomento de las Artes» (progresigo de la artoj) fakon titolitan «sekcio int. E-a»; en 1904 fondiĝis grupoj en Toledo kaj aliaj urboj. Ankaŭ aperis novaj libroj: Ramon Andreu publikigis la unuan E-an hispanan vortaron (1899), Codorniu gramatiketon (1903), Pastro Antono Guinart gramatiketon kaj vortaron (1903). Inglada altiris al E firmon Espasa de Barcelona, kiu subskribis kun firmo Hachette de Paris kontrakton por publikigi hispane la «Kolekto»n (aprobita de Z), kies unua volumo aperis en marto 1904. Firmo Espasa publikigis ankaŭ gramatikon kaj Vortaron (du eldonoj) de Inglada kaj Lopez Villanueva (marto 1904). Rafael Duyos kaj Inglada publikigis «Curso practieo de E.» (praktika kurso de E) Pri literaturaĵoj estas menciinda «La jeso de la knabinoj» (trad. Maelean), kaj «La kuracisto per batoj» (trad. Inglada), ambaŭ teatraĵoj de Moratin.

Por unuigi la klopodojn de grupoj kaj E-istoj izolitaj oni starigis 1 febr. 1903 la H. societon por propagando de E (Valencia) kun la monata gazeto «La Suno H.» (okt.1903) kiel oficiala organo.

2-a parto, 1905–14. Tiu epoko estas karakterizata de tre aktiva propagando kaj bona sukceso. Fondiĝis grupoj en Manresa (la unua de Katalunujo 1905); Coruna (prez. Manuel Monteagudo, 1905); Bilbao (20 majo 1906) kaj S. Sebastian (prez. Julio Carrido 1 nov. 1906) la unuaj de la Baska lando; S. Fernando (Cadiz, jan. 1907, prez. Jozefo Garzon Ruiz) kaj Gibraltar (7 marto 1907) la unuaj de Andaluzio; Mahon (18 jul. 1907) kaj Palma (19 jul. 1907), la unuaj de Baleara insularo; Sta Cruz de Teneriffe (prez. Juan Camberleng, marto 1907), la unua de Kanaria insularo; Santiago de Galicia (prez. Santalo, febr. 1906) Málaga (prez. Lano, jul. 1907); Alicante (prez. Miguel Elizaícín, kavaleria subkolonelo, apr. 1907); Tarancón, Cartagena, ktp. En 1908 Emilio Gaston, Benitez kaj Montagud starigis en Zaragoza la unuan E-an societon de Aragon, «Frateco» unu el plej viglaj de la lando.

Ĵurnalaro de multaj urboj (ĉefe Alieante, Barcelona, Bilbao, Coruna, Gerona, Jaen, Leon Madrid, Malaga, Melilla, Murcia, Palma de Mallorca., Teneriffe, Valencia, kaj Vigo) informis siajn legantojn pri tia movado. Firmo Espasa publikigis plej gravan H. enciklopedion (70 volumoj) kun traduko de ĉiu vorto en pluraj naciaj lingvoj kaj en E.

H. Societo preparis la 5-an int. Kongreson; du urboj petis akcepti la kongresanojn. S. Sebastian kaj Bareelona; en ĉilasta urbo ekzistis kelkaj grupoj kaj ĝi estis elektata por la kongreso, kiu sub la honora prezido de hispanaj gereĝoj, estis sukcesa (11 sept. 1909); aliĝis 1207 anoj el 32 landoj, kun 19 oficialaj senditoj regnaj. En Valencia profitante regionan ekspozicion, okazis postkongreso kun ĉeesto de Z. De tiam progresis multe E en Katalunlando, dank’ al klopodoj de KEF.

En 1908 la E-istoj de Bilbao publikigis dum iuj monatoj litografite revuon «Bilbao E-ista», kaj en 1910 «Nova Sento»n.

En 1907 Bravo del Barrio, Codorniu, Redottdo kaj aliaj starigis en Madrid «Centra E-ista Grupo» (prez. Jozefo Perogordo, artileria kapitano), kiu en 1909 publikigis monatan gazeton «H-a Revuo», kiu nur vivis tri monatojn (jun.-aŭg.), kaj «El Esperantista» (dulingva). Sendepende de la grupo, Mangada, Linera kaj Redondo publikigis «Luz Espanola» (H-an Lumon) h-e kaj E-e, framasona monata revuo (marto 1911 jan. 1912), al kiu sekvis «Homaro» tute en E (majo 1912 jul. 1914). En 1911 fondiĝis en Madrid socialista grupo «Libera homo».