«Знахо-одка... «Сталёвы звер — што свечка гарыць...» Ды от што нам рабіць з ёю? Не вінтоўка ж, не граната...» Але бянтэжлівыя думкі, неспадзявана ўзнікшы, ненадоўга затрымаліся ў Аляксеевай галаве. Радасны, узнёслы настрой яго ўзяў верх. «Як — што? Лес жа наўкола, прыхаваем да пары да часу. Не сёння-заўтра з партызанамі звяжамся».
Пагалоскі пра партызан усё настойлівей хадзілі па людзях. Там поезд, які да фронту ішоў, пад адкос кульнуўся, там мост на шашы ўзляцеў у наветра... Раскрыліліся чуткі, што партызаны ў Завад, у Баранаўку і ў іншыя навакольныя вёскі, якія воддаль ад чыгункі, ужо наведваліся. «I ў нашу Старую Рудню, мажліва, таксама прыходзілі да каго? Дык да каго ж?» — ламаў галаву Аляксей. Ён перабіраў у памяці добры дзесятак вяскоўцаў, і да кожнага з іх была ў яго адна думка: да гэтага маглі. Але ж тут справа такая, што не папытаеш!
Цяпер, нястрымна радуючыся сваёй знаходцы, Аляксей сам сабе прыгаворваў: «Не сёння-заўтра звяжамся».
Дадому ён вяртаўся — як на крыллі ляцеў. Венікаў, канешне ж, таксама навязаў: няхай бачаць людзі, чаго ў лес хадзіў. Дома шпурнуў венікі ў кут — і хутчэй да Мішы.
— Цяпер у нас свая артылерыя ёсць,— выпаліў ад парога і прыкрыў рот рукою: ці няма яшчэ каго ў хаце? Агледзеўся — нікога не было.— Бог вайны!
— Які бог, што ты выдумляеш? — Міша ведаў, Аляксей дарэмна што плявузгаць не будзе, але аб чым гэта ён? — Не цягні, гавары хутчэй.
Расказваючы сябру пра саракапятку, Аляксей асабліва, са значэннем падкрэсліў: і снарады ж маюцца! Яны вырашылі: знаходку неадкладна трэба надзейна схаваць, каб хто з паганай душой не пабачыў яе. Не ведалі яны тады, што гармата не магла страляць.
Расчараванне і крыўда абрынуліся на іх, калі на другі дзень яны прымчаліся на запаветнае месца да Окры. Аляксей падскочыў да гарматы:
— Вось яна, глядзі!
У запале радасці хацеў прадэманстраваць яе баявую гатоўнасць, клацнуць, як гэта рабіў чырвонаармеец з трохкутнікамі на пятліцах, замком, і аслупянеў: замка не было. Бездапаможна паглядзеў на Мішу. Той усё зразумеў. Яны разгублена прыселі на станіну. Маўчалі. Скулы на шчоках Аляксея напяліся і як закамянелі. Няўжо тут хто пабыў учора пасля яго? Не, быць не можа... А чаму — не можа? Магчыма, таксама хто ў венікі прыходзіў... Ён пашнарыў позіркам наўкола, шукаючы якіх слядоў. Не паверыў вачам, устаў, пераступаючы снарады, пахадзіў вакол гарматы. Нічога падазронага не прыкмеціў. Значыць — чырвонаармейцы выкінулі. Каб ворагу не засталася. Учора ён проста не заўважыў, што замка няма, узрушыўся, замітусіўся... Раптам ён шпарка крутнуўся да сябра.
— Паслухай, Міша, нікуды яны не панеслі яго, недзе тут закінулі.
— Хутчэй за ўсё ў рэчку,— адразу адгукнуўся Міша.— Выхапіў і шпурнуў вось тут. Давай пашукаем.
Спачатку яны торкалі жардзінамі ў дно, але гэта не давала надзеі на поспех. Натыкнецца жардзіна на цвёрды прадмет, выцягнуць — а то корч. Тады яны параздзяваліся, сталі нагамі мацаць. Вада ў рэчцы была золкая, мускулы скоўваў холад. Праз паўгадзіны — ажно зубы заклацалі. Выскачылі на бераг, сталі бегаць туды-сюды, махаць рукамі, прысядаць. Патаўкліся — і зноў у рэчку.
Так паўтаралася некалькі разоў. Метр за метрам даследуючы дно, яны ўжо далекавата адышлі ад гарматы. Аляксей прамёрз да касцей і стаміўся да знямогі, а Міша, быццам зусім не ведаючы стомы, таптаў і таптаў нагамі, усё роўна як уюноў у таптуху заганяў. Пад старой навіслай алешынай раптам спыніўся, як задумаўся чаго.
— Кажысь, нешта ёсць.— Сказаў так, што Аляксей адразу падсвядома запратэставаў: чаму «кажысь»? Ён прыблізіўся, датыкнуўся пальцамі да Мішавай ступні і пад падэшвай адчуў жалязяку. Адразу быццам сагрэўся, быццам вада ў рэчцы пацяплела. Жалязяку засмактала твань, і толькі частка яе вытыркалася з дна. Каб учапіцца за яе рукамі, трэба было ныраць. Нырнулі. Выцягнулі, паглядзелі адзін на аднаго і ціха, шчасліва засмяяліся.
Яны ачысцілі замок ад ілу, выцерлі насуха. Змазалі калёсным дзёгцем. Аляксей, як збіраліся, здагадаўся, што дзёгаць можа спатрэбіцца, і навышкрабаў з дзягцяркі састарэлыя астаткі. Вырашылі схаваць саракапятку і замок паасобку. Мала што можа быць? А так — калі немцы альбо паліцаі і знойдуць гармату — няхай пастраляюць. I снарады ж во ёсць — ды трасцы.
Загарнулі замок у Аляксееву споднюю палатняную кашулю, абкруцілі яшчэ нейкім брызентам, які валяўся пад станінай, аднеслі далей і закапалі пад вываратнем старой бярозы. Пазносілі снарады, склалі пад гарматай. На яе вавалілі ламачча — лоўж, ды і толькі. Міша залез на яго, прытаптаў, каб быў шчыльней, каб схову не відаць было. Потым як стаяў на ім, так і шлёпнуўся, сеў. I заспяваў:
Ра-асцвета-али яблони и груши,
Поплыли туманы над рекой...
— Наўкола вольхі, бярозы ды сосны, а ты — яблыні і грушы,— усміхнуўся Аляксей.— Не трэба. Каб не пачуў хто.