Хлопцы паўтаралі за ім. Па тым, як яны з напружаным стараннем вымаўлялі ў тон кожнае слова, Аляксей зразумеў, што ім таксама нялёгка ўдаецца саўладаць са сваёй узрушанасцю. «Клянёмся, не шкадуючы сіл і жыцця...»
Потым нейкую хвіліну яны моўчкі стаялі па стойцы «смірна». Высокія Юрка і Сяргей, ніжэйшы, каржакаваты Міша і ён, Аляксей, хударлявы і маларослы, выцягнуліся ў струнку.
Аляксей склаў роўненька аркуш, схаваў пад столлю за комінам грубкі. Адшчапіў дзверы. У пярэднюю таропка зайшла яго маці. Ад парога акінула хлопцаў трывожным умольным позіркам, ступіла да сына. Прыціснутыя да грудзей вялікія, у вузельчыках вен рукі яе ўздрыгвалі.
— Сынок, дзеткі, што вы задумалі? Ой глядзіце, гэта вам не гульня ў «чырвоных» і «белых»...
Яна гаварыла так, быццам словы засядалі ў яе недзе пад сэрцам і не было сілы вымавіць іх, а яшчэ цяжэй — не сказаць зусім. I гэтае прамоўленае з прыдыханнем «глядзіце» нейкую хвіліну як бы лунала дзесьці над галовамі сяброў.
Аляксей узяў яе руку.
— Мама, тата, калі развітваўся, сказаў, каб я слухаў вас. Што вы яшчэ скажаце?
Яна неадрыўна пазірала на яго, толькі паўтарыла: «Не гульня ў «чырвоных» і «белых». I заплакала.
У тую ноч Аляксей спаў і не спаў. Думаў, успамінаў. Засне, паспіць крыху — і зноў вочы расплюшчыліся, сон сышоў кудысь.
Яму прыгадалася, як прымалі яго ў камсамол. На бюро райкома трэба было ехаць ранічкай рабочым поездам, які спыняўся на пераездзе ў вёсцы, але ён праспаў. Пайшоў на станцыю Салтанаўка за пяць кіламетраў на пасажырскі поезд. 3 неба коса, у твар, секла такая абліваха, што вачэй было не падняць. Неўзабаве паліто яго спераду пакрылася ледзяной шкарлупой. А ен, нагнуўшы наперад галаву, упарта ішоў і адказваў сам сабе на пытанні, якія маглі задаць яму члены бюро. Адно, як папярэджваў старшы піянерважаты Андрэй Кузьмін, яны задавалі абавязкова: чаму наша Канстытуцыя называецца сталінскай? I Кузьмін сгрога-настрога наказваў: «Глядзіце, не заблытайцеся, бо тут ледзь што — адразу адпраўляюць за дзверы: ідзі падвучыся. Памятайце: называецца яна так таму, што напісана таварышам Сталіным і створана ў вялікую сталінскую эпоху...» Аляксей на бюро ўвесь час чакаў, калі ў яго папытаюць гэта. Але раптам пачуў: «Няма больш пытанняў?» Ён спалохаўся: дык не сказаў жа яшчэ самага галоўнага, што павінен быў тут сказаць!.. Не разумеючы сам, як яно атрымалася, ён выпаліў: «А я яшчэ ведаю, чаму наша Канстытуцыя называецца сталінскай. Яна так называецца таму, што...» Сакратар райкома ўсміхнуўся: «Добра, бачым — ведаеш. Ты прыняты...»
...Дыхнуў ветрык. Пад акном ціха зашамацела лісцем ліпа. Аляксей, засынаючы, пачуў яе шамаценне. Добра знаёмае, яно быццам штосьці нагадала яму. I спрасоння, як далёкае, несціханае рэха, у ім гукнулася: «Ты прыняты...»
ФУРМАНКА 3 ВОЗАМ СЕНА
Сонца толькі ўзнялося над ліпай. На падворку захлопаў крыллем, закукарэкаў гарласты певень. Аляксей разняў павекі і адразу прыжмурыўся: промні, брызнуўшы ў акно, засляпілі вочы.
— Мар’я, Ляксей спіць яшчэ? — пачулася з двара.
Аляксей пазнаў голас дзесяцкага Мацвея Гусачка.
Маці адказала Гусачку, відаць, ад хлява, бо гучна:
— А чаго хлопцу падымацца рана, куды тарапіцца?
— Яму якраз ёсць куды: лес высякаць. А то ты не ведаеш!..
— Чаму менавіта яму?
— Тым, каторыя камсамольцы былі,— кожны дзень хадзіць. Каб загладжвалі сваю віну перад германскай уладай. Загад старасты.
3 учарашняга дня ўздоўж чыгункі на перагоне Старая Рудня — Хальч зашоргалі пілы, заляпалі сякеры. Немцы надумаліся на дзвесце метраў ад палатна вынішчыць дрэвы і кусты. От хай тады «сталінскія бандыты» падыдуць і падкладуць міну пад рэйку, калі ўсё будзе — як на далоні!
— Хворы сын, які з яго работнік,— узмалілася маці. Яна не хацела, каб ён лішні раз трапляўся гітлераўцам на вочы, баялася, каб не прычапіліся чаго ненарокам да хлопца.— Учора натрудзіў пасечаную нагу, дык ледзь прычыкільгаў дадому.
Аляксей выйшаў на ганак. Дзесяцкі стаяў каля палісадніка, у якім кусціўся язмін, пабачыў Аляксея, крутнуў шыяй, быццам яму муляў каўнер зашмальцаванай шэрай кашулі. Шыя ў яго была доўгая, як у гусі. Мусіць, таму далі яму вяскоўцы такую мянушку і забыліся прозвішча: Гусачок і Гусачок.
— Дык што, камсамолец, нага баліць? — Гусачок смыкнуў вострым кадыком, быццам сутаргава глытнуў што.— А тым, каторыя на хронці «новы парадак» нам заваёўваюць, тым не баліць? — Ён ступіў колькі крокаў да ганка, як хацеў паглядзець на Аляксея бліжай.
— Вайна нікому радасці не прыносіць,— паспяшалася азвацца маці, каб сын не сказаў чаго лішняга, не ўзлаваў ненавіднага пярэваратня.— Зусім хлопец хворы, хай ачуняе трохі. Мы ж, Мацвейка, мусім спагадаць адзін аднаму, свае ж людзі, у адной вёсцы жывём.