Аляксей згаджаўся са старшынёй сельсавета: раз ужо затрымалі, значыць, трэба да канца, да высвятлення трымацца цвёрда і строга. Толькі вось лейтэнанцкая форма... Яна бянтэжыла. У яго былі глыбока паважлівыя пачуцці да чалавека ў чырвонаармейскай форме, у якім увасабляліся праўда і справядлівасць, мужнасць і самаадданасць. А тут...
Пад раніцу прыехаў Лаўрэнаў з трыма вайскоўцамі, капітанам і чырвонаармейцамі. Капітан уважліва паглядзеў на затрыманага, азнаёміўся з яго пасведчаннем.
— Я гэтага лейтэнанта не ведаю.
— Я вас таксама не ведаю, таварыш капітан,— адказаў той.— Ну і што з таго? Мала ў Чырвонай Арміі лейтэнантаў і капітанаў?
— Але ж мы, згодна з вашым пасведчаннем, служым у адной часці.
— Вось як? А я там нядаўна. Так-так, нядаўна, таму, відаць, і не сустракаліся.— Затрыманы пачаў узірацца ў твар капітана.— Ці, можа, я вас бачыў? Трэба прыгледзецца... Ну так жа, бачыў. Цяпер успомніў.
— Кажаце, бачылі? Таварыш Лаўрэнаў у штабе назваў мне прозвішча, якое тут вось,— капітан патрос пасведчаннем,— значыцца. Такога камандзіра ў нас няма. Я правяраў па спісу камсастава часці.
— Выходзіць, не запісалі ў спіс. Вунь жа ў вашых руках пасведчанне,— адбіваўся затрыманы. — Дарагія мінуты ляцяць, а вы тут валынку развялі. Я патрабую...
— Пасведчанне ваша фальшывае,— перапыніў яго капітан.— Зараз мы даставім вас у часць і там разбяромся.
Затрыманы ўсхапіўся з крэсла, люта рвануў кубікі з пятліц.
— Так, я не сталінскі халуй. Я лейтэнант непераможнай арміі фюрэра! Мы знішчым вас, нашы войскі заўтра будуць тут!
Аляксея як варам абдало. Подлы лазутчык — як ён можа гэтак! Чырвоная Армія заўтра так турне фашыстаў, што ў іх ажно пяткі заблішчаць!.. А капітан... Чаго ён спакойна з ім?..
— Ідзіце з намі.— Капітан бліснуў вачамі.
Аляксей слухаў іхнія крокі ў калідоры, пакуль не ляпнулі знадворныя дзверы.
— Час і нам,— сказаў Лаўрэнаў.— Золак займаецца, едзем другога шукаць.
Другога лазутчыка яны знайшлі хутка. Выпушчаная наўздагон куля Альшэўскага ўсё ж патрапіла яму ў бядро. Ён ляжаў у канаве пад вярбою. Не адстрэльваўся, здаўся. I папрасіў:
— Я ўсё раскажу, перавяжыце мяне.
Па дарозе, пакуль везлі яго ў медпункт, дзе ноччу перавязвалі параненага ім Альшэўскага, ён гугнявіў. 3 пасёлка Амерыка добра былі відаць паязды на чыгунцы, што пралягла недалёка, за балацявінай. У той час яны ішлі да Хальчы, невялікай лясной станцыі, якая была за пяць кіламетраў ад Старой Рудні і там разгружаліся. Падвозілі боепрыпасы, тэхніку. Лазутчыкі павінны былі асталявацца на гарышчы крайняй пустой хаты, гаспадары якой вясною памерлі, і адтуль перадаваць па рацыі звесткі аб руху паяздоў. Савецкую рацыю ім далі на выпадак, калі іх затрымаюць: не толькі дакументы — во і рыштунак...
Аляксей слухаў таропкую баязлівую споведзь гітлераўца, і яна дзіўна адгуквалася ў яго душы. Ён радаваўся: вораг выкрыты, злоўлены. Але разам з радасцю нагарнулася і горкая непамыснасць — пабачыў фашыстаў, выпаўзняў гэтых гадзючых, не ў мундзірах з іхняй брыдкай павучынай свастыкай, а ў гімнасцёрках з кубікамі на пятліцах і падперазаных рамянямі з пяціканцовымі зоркамі на спражках. Ці мог ён думаць, што такое будзе?.. Прыкрасць, здавалася, праймала ўсю яго істоту. У тыя, мусіць, мінуты Аляксей упершыню ўсур’ёз падумаў, што цяпер, хаця ён і не вайсковец, жыццё яго будзе вызначаць вайна.
СХВАТКА Ў КАНОПЛЯХ
Вёска жыла насцярожана. Невядома адкуль, як горкі ўдушлівы дым, распаўзаліся розныя трывожныя, а то і панічныя чуткі. Дзіва што — каторы тыдзень амаль несціхана за Дняпром глухімі навальнічнымі грымотамі грукатаў фронт. «Як жа ён дакаціўся сюды, чаму назад яе рушыў?..» Аляксей роспачна, пакутліва думаў, а заадно і паўтараў: «Таварышы! Грамадзяне! Браты і сёстры! Байцы нашай арміі і флота! Да вас звяртаюся я, сябры мае!..»
Словы Сталіна. Сам Сталін звяртаўся так да народа. Ён заклікаў арганізаваць бязлітасную барацьбу з усякімі дэзарганізатарамі тылу, знішчаць шпіёнаў, дыверсантаў, варожых парашутыстаў. Патрабаваў пры вымушаным адыходзе часцей Чырвонай Арміі нічога не пакідаць ворагу, усё, што нельга вывезці, эвакуіраваць — знішчаць... Выходзіць, немцы і сюды могуць прыйсці?.. Але ж трэба змагацца — не пусціць іх далей, выгнаць...
У тыя дні Аляксей працаваў прадаўцом у магазіне. Дзесьці год таму назад гэтую пасаду заняў яго бацька. Як толькі пачалася вайна, бацьку мабілізавалі ў армію. Увечары ўручылі позву, а раніцай ён ужо крочыў насустрач свайму трагічнаму салдацкаму лёсу. Магазін нікому перадаць не паспеў. Перш чым пайсці з хаты, аддаў Аляксею ключы.
— Прадавай, намеснік, людзям хлеб, соль.— Сказаў, зморшчыў лоб, хвіліну думаў.— I глядзі, сын, што б ні напаткала цябе ў жыцці — будзь чалавекам. I ў радасці, і ў горы. Бяда наваліцца — не скарайся ёй, як ні было б табе цяжка. I слухайся маці.
На вочы Аляксея нагарнуліся слёзы, сэрца як замерла. Яно нібы прадчувала, што бацька з сынам бачыліся аношні раз.