Праз паўгадзіны Аляксей з «ліхтаром» пад вокам ішоў дадому. На небе разгаралася пажарам заходняя зара. Яна падпаліла кучаравую шэрую хмару, шырока паружовіўшы яе па краі. У шараватай ружовасці хмары было штосьці маркотнае і злавеснае.
Каля палісаднікаў дзяўчынкі гулялі ў класы. Па вуліцы, весела гікаючы і смеючыся, гойсалі навыперадкі, таўклі босымі пяткамі нагрэты за дзень пясок хлапчукі. Адзін з іх спыніўся, паглядзеў на Аляксея.
— Хі-хі,— тыцнуў пальцам,— пабі-іўся! — і прыпусціўся даганяць сябрукоў.
КЛЯТВА
Зноў, як неаднойчы было такое за доўгія гады, Аляксей Пятровіч стаяў на вясковай плошчы каля помніка генералу Пятроўскаму. Дзьмуў лёгкі цёплы ветрык. 3 прысад зрэдку злятала першае, кранутае жаўцізной лісце, ціха клалася на зямлю. Рука сама злавіла адзін ліст. Аляксей Пятровіч пазіраў на яго, задумаўся.
...Яны прыйшлі сюды такой вось парою, калі толькі пераваліла на другую палову жніўня. Пасля доўгага цяжкага бою, які грукатаў за ваколіцай, раптам усталявалася незвычайная цішыня. Такая важкая і трывожная, што, здавалася, больш ірвала душу, чым ашалела-лютыя вогненныя грымоты. А пад вечар у вёску хлынулі яны. На вуліцах затрашчалі матацыклы, загулі маторы танкаў і аўтамашын.
Аляксей хаваўся ў бліндажы, які яны выкапалі сям'ёю ў садзе. На другі дзень, калі ён вылез з бліндажа, тэхнікі і гармат у вёсцы ўжо не было, рушылі далей — на Салтанаўку, Пірэвічы. Толькі нейкая, мусіць, гаспадарчая часць асталявалася ў школе, доўгай, літарай «Г» драўлянай будыніне, што гаспадарліва месцілася на ўзгорку за чыгункай. Прасторны школьны двор запоўнілі грузавікі, фурманкі, вялікія сытыя коні з куцымі хвастамі. Аляксею, калі пабачыў тых коней, з крыўдаю і болем прыгадалася, як нядаўна яшчэ ён спяваў:
«Кони сытые, бьют копытами, встретим мы по-сталински врага».
Праз тыдзень двор апусцеў, але школа так і засталася іхнім прыстанішчам на ўвееь час акупацыі. Там размяшчаўся невялікі гарнізон, які ахоўваў чыгунку.
Першага гітлераўскага салдата Аляксей пабачыў з хаты праз акно на сваім двары. Той павольна расчыніў весніцы, зайшоў, весніцы зачыніў за сабой і зашчапіў на шчапок. На шыі ў яго вісеў аўтамат. Аляксеева маці брала пад павеццю дровы. Згледзеўшы немца, так і засталася стаяць, трымаючы ў апушчаных руках палены.
— Матка, яйка.— Гітлеравец усміхнуўся і лёгенька паляпаў рукой па аўтамаце.
Яна — як скамянела.
— Шнэль, матка, шнэль.— Усмешка не сыходзіла з твару прышэльца, а рука павярнула аўтамат так, што ён скіраваўся дулам на жанчыну.
Палены ўпалі каля яе ног. Яна таропка, але неяк няўклюдна, як спутаная, пакрочыла да сенцаў. Немец стаяў пасярод двара, расставіўшы ногі ў ботах з шырокімі халявамі, дастаў з кішэні губны гармонік і зайграў. Праз хвіліну яна вынесла ў фартуху яйкі. Ён садраў з галавы пілотку з вострым грэбнем, пераклаў у яе яйкі і зноў усміхнуўся.
— Гут, матка, гут.
Выходзячы з двара, па-гаспадарску, быццам ён тут жыў, зачыніў і зашчапіў весніцы. На вуліцы весела загергетаў, перагаворваючыся з другім — які выйшаў з двара цёткі Таццяны.
— Гад, яшчэ з усмешачкай і з музыкай,— вылаяўся Аляксей, праводзячы вачамі гітлераўца, які накіраваўся да двара дзядзькі Сідара.
Аляксею падабалася бачыць усмешкі на тварах людзей. Яму і самому хацелася тады ўсміхацца, гаварыць прыемнае, адгуквацца дружалюбнай даверлівасцю і шчырасцю. Можа, таму тая халодна-цынічная ўсмешлівасць гітлераўца ўразіла яго так горка і балюча. Ёю ж чужынец апаганіў тое непаўторна высокае і чыстае, што было для Аляксея ў самой прыродзе і чалавечым прадвызначэнні ўсмешкі, заключанае ў ёмкім слове: высакародства.
Пацяклі дні, поўныя трывог і смутку. Як жыць далей? Што рабіць? Дзе выйсце?.. Гэтыя няўмольныя пытанні бязлітасна прыгняталі Аляксея. Але ён тады яшчэ не разумеў, што яны, мардуючы душу горкім разладам, пакрысе спялілі ў ёй непрымірымасць.
Ды хто б мог падумаць, што так страсяне яго, так западзе яму ў сэрца нечаканая гутарка з Верай?!
Яны са старэйшай сястрою Верай капалі ў садзе бульбу. Ціха было ў наваколлі. Яблыні, антонаўка і пепінка, нізка схіліліся да зямлі. У тое лета добра ўрадзіла садавіна, і нерухомыя дрэвы, здавалася, знемагліся пад цяжарам сакавітых пладоў. Зямля шчодрылася буйнымі клубнямі бульбы. Вера, увогуле не замкнутая дзяўчына, увесь час маўчала.
Стомлена атухала ружовая зара на палапленым белымі аблачынкамі высокім небе. Вера нарэшце разагнулася, адкінула з ілба пасму русявых валасоў. Паглядзела на зару, пакратала замурзанымі зямлёю пальцамі чырванабокую пепінку. Павярнулася да Аляксея, які стаяў крыху воддаль і быццам нечага чакаў ад яе. Раптам, нібыта імкнучыся падмацаваць словы голасам, з прыціскам на кожным слове прамовіла:
— Не, братка, не будуць фашысты нашымі гаспадарамі, не жыць ім на нашай зямлі.— Голас яе, звычайна звонкі, пявучы, прагучаў хрыплавата, мусіць, ад узрушанасці.