Кэлин бобуллубут айымньылартан хомуурунньукка Иван Гоголев «?л??нэ сарсыардата» драмата киирдэ. Саха Академическай театрын музейын сэбиэдиссэйэ Е.Н. Степанов к?рд?рб?т барыйааннарыттан биир бастакыларын уонна басты?нарын таллыбыт, уруучуканан сотуллубуту к?нн?рб?кк?, ааптар бэйэтэ хайдах массыы?ка?а бэчээттээбитинэн хааллардыбыт. Театрга бастакы туруоруу бобуллубут. Онтон 1968 с. иккистээн т?хт?р?йэн туруоруллар. Саха Республикатын норуодунай артыыската З.П. Багынанова архыыбыгар 1968 с. ахсынньы 18 к. И. Гоголев «Туймаада сарсыардата» драматын ырыты?ар мунньах боротокуола харалла сытар. Боротокуолтан к?рд?хх?, Саха сирэ Арассыыйа састаабыгар киирбитэ оччотоо?у партия ыытар политикатыгар с?п т?бэспэтинэн ордук историк учуонайдар утарбыттар. Саха дьахтара Хаачылаан Жанна Д’Арк курдук хорсунун с?б?лээбэтэхтэрэ эмиэ к?ст?р. Айымньыга ?сс? Кытай ахтыллыбыта айымньы сыана?а тахсарыгар харгы?ы ??скэппит. 1979 с. «Туймаада сарсыардата» ?с???н турбута уонна эмиэ бобуллубут. Суруйааччы ?с???н туран, т??н аайы са?аттан са?а барыйааны суруйан а?алан испит. Ол гынан, к?р??чч?гэ мунна-уо?а кэрдиллибит айымньы тиийээхтээбит. Драматург 1997 с. «Киэ? К??рээйи» диэн трагедиятын Саха театрыгар биэрэ сылдьыбыт. Репетициялар са?аланан и?эн, тохтоон хаалбыттар. Зоя Петровна ма?найгы испэктээ?и к?р??чч?гэ тиэрдэргэ ис с?рэхтэн кы?аллыбыт драматург Иван Гоголев уонна режиссер Федот Потапов тустарынан маннык бэлиэтээбит: «Арай ити дьо?уннаах ?лэлэрин оччолорго ?йд??н, ??рдэ-к?т?тэ дьо??о-сэргэ?э к?рд?р?ллэригэр киэ? аартыгы арыйан, к???л диэн к?нд? тылы с?ктэрбиттэрэ буоллун. Оччо?о отуччалаах эрэ дьон т??? эрэ ??рэн-к?т?н, сириэдийэн ?сс? да элбэх к???л айымньылары дуо?уйа айыах этилэрий!» Артыыска айымньы бобуллуутун содула суруйааччы, туруорааччы, толорооччу артыыстар доруобуйаларын кэбирэппитин, олохторун огдолуппутун ту?унан эмиэ ахтан аа?ар.
Д.Г. Дыдаев (1935—1974) «?р сыллаах ахтыл?аным» хомуурунньугар бэчээттэммит «Хара быраат хара убайыгар суруйбут суруга» хо?оонун сэбиэскэй олох ис дьи?ин киртитиигэ буруйдаабыттара, хо?оону идейнэй ?тт?нэн сыысхаллаах айымньынан ааттаабыттара. Ол т?м?гэр ССКП Саха уобаластаа?ы кэмитиэтин бюрота 1974 сыл ахсынньы 24 к?н?гэр «Д. Дыдаев «?р сыллаах ахтыл?аным» диэн хо?ооннорун хомуурунньугар та?аарыллыбыт б?д?? ал?астар тустарынан» диэн уураа?ы ылыммыта. Ол кэннэ поэт Д. Дыдаев ити хомуурунньуга атыыланара, библиотека?а уларсыкка сылдьара бобуллубута. Саха сиринээ?и кинигэ издательствотын салайааччылара ?лэлэриттэн у?уллубуттара, партийнай сэмэ?э тардыллыбыттара. Суруйааччы И. Федосеев-Доосо бигэргэтэринэн, ити, дьи?инэн, ???эттэн дьа?алымсыйыы, административнай-хамаандалыыр ?лэ истиилин биир к?ст??тэ этэ. Ол содулугар Д. Дыдаев айымньылара 15 сыл устата бэчээттэммэккэ, к?н сирин к?рб?кк? сыппыттара. 1989 с. эрэ са?алаан ха?ыаттарга, сурунаалга бэчээттэнэн барбыттара.
Дьэ онон, к?нд? аа?ааччы, эн тоталитарнай режим кэмигэр бобуллубут, сорохторо хаайылларга, бэл, ытылларга т?р??т буолбут айымньылары ?г?стэрин холбуу тутан, илиигэр ылан аа?ар кыахтанны?. Кинигэни аа?а олорон, саха?а да?аны Алампа, Н. Неустроев, Арбита, Кындыл курдук кырдьыгы этэр, к???л санаалаах хорсун дьон баалларыттан киэн туттуо?, И. Попов кыра-хара дьон кутур?ан аргыстаах олохторун суруйбутуттан курутуйуо?, Оонньуулаах Уйбаан, М. Корнилов курдук айар дьон олорон ааспыттарын билиэ?, Алтан Сарын, Суорун Омоллоон, С. Васильев айымньыларыттан оччотоо?у кэм тыынын истиэ?.
В.Г. Семенова,
Куораттан сэттэ биэрэстэ аттакылар олорор дэриэбинэлэрэ Марха диэн баар. Ол дэриэбинэ чуга?ыгар ?р?? К??л диэн ааттаах улахан к??л баар эбит. Биир к???н би?иги, ха?ыа да буолан, ол к??л му?хатыгар куораттан та?ыстыбыт. Би?иги, тыаттан са?а ??рэххэ киирбит о?олор, куорат дьоно хайдах му?халыыллар эбит диэн, ити гэннэ тыа?а бу кэм?э му?ха?а сылдьарбытын да ахтан, ону к?р??р? бардыбыт. Бастаан куораттан тахсыыбытыгар ??р??б?т-к?т??б?т с?рдэннэ, т?ргэн со?устук Марха суолунан баран истибит. Былыттаах итии к?н этэ. Хаар бэт чараас гына т?сп?т.
Муучун кириэ?э диэн ааттаах, ки?и у?уохтардаах халдьаайыны аннынан аа?ан и?эн, Дьылаарба Мэхээлэ эттэ:
– Манна т??к?ттэр ки?ини кэмэтэ суох талыыр-?л?р?р сирдэрэ.
– Дьэ, оннук! – диэтэ Сэмэн, бастаан и?эн.
Би?иги, о?олор, куттанан: «О-о-о!» – дэстибит.
«Бу т??к?ттэр ?л?тт??б?т дьоннорун у?уохтара буолла?а», – дии санаатым мин испэр. «То?о ба?ас ку?а?анай, ки?ини ?л?р?лл?р?. Оннугу о?орботохторуна, кинилэр сатаан сылдьыбат буоллахтара. Бу дойду би?иги тыабытыгар т?р?т маарыннаабат – киэ? ба?айы толоон, онно-манна арыы тыалар харааран к?ст?лл?р. Маннык сир т??к?ннээх да буолуон с?п». Ити курдук кэри-куру санаан, би?иги суол устун баран истибит. Бу дойду суола да?аны кэтитэ, киэ?э бэт. Ыраах алар быы?ыгар нуучча дьиэлэрэ к?ст?лл?р. «Хайаан маннык т??к?ннээх сиргэ дьон олороллор?» – диэн мин испэр мунаахсыйа истим.
